Γιώργος Παναγιωτίδης

ΕΡΩΤΩΝ ΚΑΙ ΑΟΡΑΤΩΝ εκδόσεις Γαβριηλίδης

2011-11-18T19:12:00.008+02:00

Ερώτων και αοράτων

μυθιστόρημα

εκδόσεις Γαβριηλίδης 2007

τέσσερα αποσπάσματα

    α.

    ...Ύστερα σφύριξε το τρένο δυο τρεις φορές και πάλι κύλησε πάνω στις ράγες. Ο σιδηρόδρομος χανόταν μετά από μια στροφή μέχρις εκεί που μαύριζαν των βουνών οι ράχες κι όλο ανηφόριζε, πότε κάνοντας ατελείωτες στροφές κυκλώνοντας κάποια πλαγιά και πότε περνώντας μέσα από κάποια άλλη. Το φεγγάρι λιγοστό κι η νύχτα σκοτείνιαζε τον τόπο και μόνο όπου περνούσε το τρένο φωτίζονταν λίγο τα γύρω μέρη, βράχια τραχιά, ακίνητα μεγάλα δέντρα, γκρεμνά, στοές μακριές κι αναγνωρίσιμες με την αντήχηση της μηχανής και πηγαίναμε.
      Ένα μεταλλικό σκουλήκι, αφύσικου μεγέθους, έσκαβε στα βουνά τις τρύπες του ακούραστο, έτρωγε το χώμα και γίνονταν από το χώμα άνθρωποι που φαίνονταν να κάθονται και να σκέφτονται μέσα στη διαφανή κοιλιά του. Σκύβω κι εγώ να δω αν κάτι φαίνεται έξω, πέρα από το φως του τρένου, απόλυτο σκοτάδι κι όσο κι αν πηγαίναμε ατελείωτο. Λες κι ήταν δίχως έξοδο η τελευταία στοά που μπήκαμε πριν από πόση ώρα και μας κατάπινε ο οισοφάγος του βουνού στο χωματένιο του στομάχι. Μύρισαν τα βαγόνια από της γης το μέσα, ασφυξία και αποσύνθεση που ζωντανεύει πλάσματα καταχθόνια κι απλώνουν μέσα της τα ξύλινα πλοκάμια τους τα δέντρα. Σπρώχνω το μαλακό παράθυρο με του προσώπου μου την αγωνία, να δω ίσως καλύτερα και βλέπω αντί για πέτρες πως είναι η στοά χτισμένη από κόκαλα και κρανία και μέσα στις μαύρες κόχες τους βλέπω τα παλαιά τους μάτια να με κοιτούν με θλίψη ακίνητη. Κάποτε πολεμιστές που έσκαβαν τάφρους πολέμου, αγρότες που άνοιγαν ακούραστοι σειρές σειρές αυλάκια, παιδιά που έσκυβαν σε λάκκους για να παίξουν κι εργάτες που παίδευαν σε ορύγματα τη ζωή τους, τώρα οστά, κάποτε όμορφα και λευκά με σάρκα τρυφερή ντυμένα και τώρα από της γης τη χώνεψη κιτρινισμένα. Πόσοι επί πόσων άνθρωποι στο χώμα μέσα κι ακόμα πόσες σκέψεις από την κούραση του ταξιδιού, στου κεφαλιού μου την τόση ταλαιπωρία μέσα. Μονάχα τους τα μάτια μου έκλειναν κι άλλοτε νόμιζα ακίνητο το συρμό και το τοπίο να περπατάει κι άλλοτε πάλι δεν ήξερα αν πηγαίναμε εμπρός ή πίσω, αν στρίβαμε δεξιά, αν ήταν αλήθεια ανηφόρα, όλα τούτα τα κάποτε δεδομένα μπερδεύονταν πια με του μυαλού μου τη ναυτία.

    β.

    ...Θέλαμε παραπάνω από ώρα έως το σταθμό του προορισμού μας. Έτσι αφήσαμε τη ζάλη και μας πήρε, ανάμεσα στον ξύπνιο και τον ύπνο κι όπως πολέμαγα με τη νύστα και του συρμού το πέρα δώθε, αναίτια σταμάτησε το τρένο καταμεσής στα όρη. Σταθμό δεν είχε εκεί κοντά κι η μηχανή ακουγότανε σα να τραβούσε ακόμα. Όλοι κοιμόντουσαν πλην από μένα γιατί άμα κατέβηκα να δω τι γίνεται, βρέθηκα μόνος κι ούτε άλλον περίεργο επιβάτη είδα ούτε οδηγό ή μηχανικό να ψάχνουν για κάποια βλάβη. Τότε προβάλλει πίσω από τα δέντρα ένας νέος γυμνός πάνω σ’ άλογο ανήμερο κι ήταν των οπλών η πλαταγή όπως κτυπούσανε το χώμα που μ’ έκανε να το νομίσω έτσι, κοιτάζοντας τα πόδια του ζώου πρώτα μα γρήγορα ανακάλυψα πως η νύχτα ήθελε να με συγχύσει. Ο αναβάτης αχώριστος με τ’ άλογο, ήταν μέχρι τη μέση άνθρωπος και είχε αλογίσιο σώμα. Σκύβει και με παρατηρεί. Σφιχτοδεμένος κι όμορφος με μακριά μαλλιά αχτένιστα και λίγα γένια. Κινιότανε απότομα κι όμοια στρεφόταν το κεφάλι του εδώ κι εκεί σα να το τίναζε. Ύστερα λες και πάλευε με το δισταγμό του θέλοντας κάτι να μου πει, με πλησίαζε κι απομακρυνόταν, μια στα δεξιά και μια στ’ αριστερά μου, σα να χόρευε μα δεν τον άκουγα πια κι ούτε μουσική ή θόρυβος άλλος έφτανε στα αυτιά μου, λες κι ήταν έδαφος ο αέρας ή όλα γύρω μας αέρας πια κι η γη παρμένη από τα πόδια μας.

    γ.

    ...Εμείς, λέγανε τα δέντρα, πιασμένοι στης γης το χωματένιο δέρμα, εμείς που δίχως ν’ ανασαίνουμε ολόκληρους βαρείς χειμώνες δίνουμε στα ζωντανά όλες τους τις ανάσες, εμείς που μαλακώνουμε στων ημερών τη ράχη το δύσκαμπτό μας σώμα, εμείς που βλέπουμε μαζί τα υποχθόνια ν’ ανοίγουνε ανάμεσα στις ρίζες μας ανάερες διόδους και τα φτερωτά καθώς ξαπλώνουνε στα στρώματα του αέρα που λούζουνε τα κλαδιά μας, εμείς που βλέπουμε τα χρόνια γύρω μας να γονατίζουνε νικημένα το ένα μετά το άλλο, εμείς οι αγέρωχοι επί της γης κι απ’ όλους πιο ψηλά ορθωμένοι, σα νιώθουμε το θάνατο, σα βλέπουμε να ξεραίνονται σώματα ζωντανά, ν’ αδειάζουνε την ουσία τους, να επιστρέφουνε το γλυκό χυμό τους, τότε λυγίζουμε και μέσα μας ραγίζουνε οι πράσινές μας φλέβες.
      Στάθηκα τότε για μια στιγμή να δω στα δεξιά μου, τα διπλανά του δρόμου δέντρα κι όπως στρίβονταν με βάσανο οι κορμοί τους κι όπως έτειναν τα μακριά τους χέρια, μου έμοιασαν μ’ ανθρώπους κακόσχημους, φτιαγμένους από ξύλο κι είδα που ακουμπούσανε με τ’ ακρινά τους φύλλα τους ώμους των ανθρώπων κι άκουσα καθαρά τα όσα λέγαν. Πλησίασα μετά και είδα πάνω τους τις κάμπιες που σέρνονταν σαλιώνοντας τους τρυφερούς βλαστούς κι άλλες που κάθονταν πιασμένες στα νέα φύλλα με τα πολλά τους πόδια κι ακόμα τους μικρούς άρπαγες, όσους φτερούγιζαν γύρω από τα δέντρα, είδα όλα τούτα τα πλάσματα τα ελάχιστα να έχουν στρέψει τα κεφάλια τους κι ασάλευτα να κοιτούν την κάσα όπως πήγαινε στις πλάτες των χωρικών φορτωμένη κι είχε η στάση τους, το βλέμμα τους μες στα μικρά τους μάτια, κάτι σα σεβασμό να δείξει στο θάνατο τον εγκιβωτισμένο, στα λυπημένα βήματα που έσερνε η μαύρη του συνοδεία. Ξεχάστηκα κι έτσι τάχυνα να φτάσω πάλι τους χωρικούς που είχανε στο μεταξύ μακρύνει.
      Κι ακολουθώντας τη ζοφερή των ζωντανών με το νεκρό συνοδοιπορία, συνέχιζα την ίδια ώρα να ρίχνω λοξές ματιές στους πράσινους κατοίκους αυτού του τόπου και προς στιγμή μου φάνηκε πως απευθύνανε τις ερωτήσεις τους σε μένα. Τούτο το περιδιάβασμα είναι λοιπόν ο ύστατος ρεμβασμός του πεθαμένου ανθρώπου; Κι αν τού ’μεινε στο στόμα από το σάλιο του μια σταλιά που δεν κατάπιε, το αχ μες στα πνευμόνια του δίχως να το εκπνεύσει, στα χέρια του που έσφιξε ιδρώτας παγιδευμένος, η αίσθηση ενός φιλιού πάνω στο μέτωπό του, μέσα στη μύτη του η μυρωδιά του σώματός του την ώρα που καταρρέει, το πιο ασήμαντο που πρόλαβε να δει ακίνητο μες στο μυαλό του, κι αν σκάλωσε τ’ όνομά του που κάποιος φώναξε στο βάθος των αυτιών του και πίσω από τα σφαλισμένα μάτια του αν έμειναν δυο δάκρυα τελευταία που δεν προλάβανε να τρέξουν; Τα παίρνει το σώμα τούτα τα λιγοστά μαζί του ή του τα κλέβει η ψυχή να τά ’χει για να θυμάται;

    δ.

    ...περίμενε κοιτώντας το γαλάζιο θεραπευτήριο, τη ζωντανή θάλασσα που σα να της μίλαγε με του νερού της το περπάτημα, το πάνω κάτω, το μέσα έξω και του αφρού της την καθησυχαστική επανάληψη, της έτυχε τότε να σταθεί δίπλα της η πεθαμένη μάνα της. Σχεδόν μίση, όπως τη θυμόταν από το νοσοκομείο όταν την είχανε πάει για τελευταία φορά, τότε που είχε κάμει τον τελευταίο περίπατό της με πόνους όμως να την ραπίζουν και ξάπλωσε στο κρεβάτι όπου θα την έτρωγε ο θάνατος για να τη σβήσει. Έτσι την είδε πάλι τη μάνα της. Αδύνατη πολύ και με μαλλιά αραιωμένα, σκυφτή, με το δέρμα της άνυδρο τόπο και κάπως χαλασμένο, σα να της θύμιζε μ’ αυτό πως ήταν πεθαμένη κι ας στεκόταν όρθια δίπλα της με το οικείο βλέμμα της όπου ήταν μαζί μπερδεμένες η κούραση κι η αγάπη.
      Τι θέλεις μάνα μου και με κατατρέχεις, αναρωτήθηκε από μέσα της και μέσα στο βουβό λυγμό της, άπλωσε τα χέρια και μάζεψε τα δικά της τα ξερακιανά και κρύα χέρια και τά ’βαλε στο κεφάλι της πάνω όπως τ’ ακούμπαγε η μάνα της για να τη χαϊδέψει όταν ακόμα ζούσε. Κι όπως από το έρεβος είχε ανοίξει μια πόρτα κι ήρθε η πεθαμένη και σα να έφεγγε η ωχρότητά της μέσα στο σκοτάδι που ήτανε ντυμένη, έτσι λες και κουβάλησε μαζί της λίγο από τον κάτω κόσμο κι ο τόπος συννέφιασε ολόγυρά της, σκοτείνιασαν και τα ρούχα της κόρης της, μαύρισαν πάλι όπως μαύρα ήταν τόσα χρόνια. Ποιος άραγε Θεός το θέλει ν’ ανακατεύεις με το χώμα τη μήτρα που σ’ έφερε από το πουθενά, να την εγκαταλείπεις στη βουλιμία της αποσύνθεσης και να κάνουν γιορτή στο ναό της γέννησής σου σκουλήκια και πλάσματα ζοφερά να καταλύουν τη Θεά αυτή που σ’ έπλασε από τα σπλάχνα της και τώρα χάνεται και μόνο τα κόκαλά της ασπρίζουν πια μέσα στη σαπισμένη της σαρκοφάγο.
      Θα καθίσω κοντά σου, της είπε η μάνα της, γιατί είσαι μόνη κι εδώ που απέμεινες μόνο τα δέντρα σ’ ακουμπούν και μόνο τα σύννεφα χαϊδεύουν τη ψυχούλα σου μικρή μου κόρη, ερειπωμένη μέσα στο μέγα πλήθος του κόσμου τούτου όπου φουσκώνουν υπερφίαλες οι πόλεις του κι υψώνουν τα σπίτια τους πάνω από τους ανθρώπους και φεύγουν οι δρόμοι τους πέρα από τους τέσσερις ορίζοντες, τόσοι και τόσοι άνθρωποι, φιάλες αδειανές κι όλοι τους σ’ αγνόησαν καλή μου, μονάκριβή μου θυγατέρα. Μα εγώ σε γέννησα να χαίρεσαι, η σάρκα σου είναι σάρκα μου κι οι πόθοι σου παρηγοριά μου, εγώ που μ’ έμελε ν’ αποστραφώ το κρέας και πόνεσε η κοιλιά μου τρεις φορές στη μια ζωή μου, για τα παιδιά μου δυο κι ύστερα απ’ την αρρώστια, ίδια πονά η ψυχή μου τώρα με την ήσυχη ζωή σου. Γιατί μπορούσαν λιγάκι να σ’ αγαπήσουν κι αυτοί δε γύρισαν ούτε να σε κοιτάξουν μια φορά και σ’ άφησαν μονάχη να παλεύεις με το θηρίο της μοναξιάς και της ανεραστίας το τέρας να σε πατά στο στήθος. Έλα να κάτσεις στα πόδια μου να σε ταχταρίσω όπως παλιά και να φιλήσω τα χεράκια σου όπου μου κάνανε αγκαλιές και χάδια όταν σ’ ανάθρεφα, όταν ετραβολόγαγαν τους δυο μαστούς μου και γέλαγα καθώς γέμιζες το στοματάκι σου με το γάλα μου, νέκταρ και αμβροσία.
      Παραδομένη σε τούτα τα καλέσματα, έγειρε η Ερημιά σα παιδί βυζανιάρικο στο στήθος της κι έκλεισε τα μάτια της μ’ έναν ανασασμό που τράβηξε από μέσα της το συνοδό της πόνο. Έχω εσένα μάνα μου, της απάντησε κι όσο ζω θα δέρνεσαι μαζί μου πάνω σ’ αυτή τη γη κι εγώ απ’ την αγάπη σου θα τρέφομαι να στέκομαι στα δυο μου πόδια και θά ’σαι και ουρανός και γη για μένα και με τα λόγια αυτά ησύχασε η μάνα της και σα να χαμογέλασαν τα σκοτεινά της μάτια. Τώρα θα φύγω της είπε μετά με τόνο κατευναστικό να μη τη συνεπάρει φόβος, τη φίλησε στο μέτωπο κι έκλεισε πίσω της την πόρτα του παραδείσου. Έμεινε η Ερημιά γαληνεμένη σα τη θάλασσα του πρωινού κι έτσι ξημέρωσε μέσα της κι η συννεφιά που ήταν σκυμμένη πάνω απ’ τα κεφάλια τους ταξίδεψε μακριά απ’ το μικρό κοτρόνι όπου καθότανε αγναντεύοντας πέρα απ’ της θάλασσας το τέλος, τη θάλασσα της ψυχής της.

γιώργος παναγιωτίδης

ΔΙ' ΟΔΩΝ εκδόσεις Μανδραγόρας

2011-11-17T19:10:00.011+02:00

Το γονίδιο έχει τις ίδιες πιθανότητες να "πεθάνει" σε ηλικία εκατό ετών ή ενός εκατομμυρίου ετών. Καθώς περνούν οι γενεές μεταπηδά από σώμα σε σώμα, χρησιμοποιώντας τα σώματα το ένα κατόπιν του άλλου, όπως το ίδιο "επιθυμεί" για τους δικούς του σκοπούς, αφήνοντας μια σειρά θνητών σωμάτων πριν φτάσει στα γηρατειά και το θάνατο.

Richard Dawkins

(από την προμετωπίδα του βιβλίου)

Δι' οδών

ποίηση
εκδόσεις Μανδραγόρας, 2002

ΣΤ

Πλάσματα τοπίων και εικόνων σώματα στο μετά θάνατο τόπο της μνήμης αναδεύονται και άθελά τους με ανταλλαγές φτιάχνουν τις σύντομες μορφές τους, θάλασσας βουνά και βουνών κύματα, κτίσματα που φύονται και δάση που κτίζονται, άσθμα των γυμνών και των τάφων φόβος, όλα απ’ όλα απορυθμίζονται σε παφλασμούς φωτός κάθε φορά εμφανίζονται ως άλλα και ως άλλα πάλι σβήνουν.

ΚΔ

Ο θάνατος ταξιδεύει μαζί μας, από την ίδια γεννιέται μητέρα και στην ίδια τρέφεται κοιλιά έως ότου μια μέρα θαμπωθούμε από την ίδια φωτιά, από το ίδιο πάθος φτιαγμένοι για το δρόμο που θ’ απλώσει εμπρός, έως ότου μια μέρα μαζί φωτιστούμε σ’ ενός δρόμου το φως κι είναι ο μόνος βέβαιος συνοδηγός σα ξεκινά του ταξιδιού μας ο πηγεμός κι ίδια με μας φτεροκοπά μες στην ίδια καρδιά κι ακόμα απ’ το κάλλος που φθίνει φοβάται κι αυτός κι απ’ τη δύναμη που πίσω δίνει, το πάθος που τον αφήνει και το φως που ολοένα σβήνει, σκοτίζεται μαζί μας κι αυτός, έως ότου μια μέρα άλλος δε μείνει παρ’ εκτός ο καθένας μόνος του στον εαυτό του εμπρός και στου τελειωμένου ταξιδιού μας το θέρος απ’ όλους πιο θλιβερός, ο θεριστής μας ξεχασμένος μέσα σε σκότος καθισμένος βουβός και για τους ταξιδευτές που ξεκινούν και όσους ταξιδεύουν, σαν τάφος ανοιχτός και του δικού τους τέλους φάρος φοβερός.

ΙΓ

Τι είναι αυτό που με κυνηγάει, αναρωτήθηκε ο οδηγός, φουσκώνοντας από μέσα του η αγωνία ως έλκος και τι είναι αυτό που κυνηγάω σε τούτον τον αγώνα που ψάχνω απ’ την αρχή να βρω το τέλος. Έτσι ήρθε νωρίς το τέλος κι οι δυο πλευρές του για λίγο τον ταλάνισαν ώσπου χάθηκε ένας πίσω από του τέλους το εμπόδιο κι ένας ακόμα στο κατευόδιο τη σειρά του για λίγο περίμενε. Τι είναι αυτό που με περιμένει αφού χαθώ; Πού θα κολυμπήσει η καρδιά μου που από φόβο φλέγεται στου κόσμου την άκρη, απορυθμίζεται, τη μια καλπάζει και την άλλη στέκεται, μεθυσμένη από το μέγεθος του τέλους; Μετά μια καταιγίδα ξέσπασε αναμνήσεων. Γέμισε το τέλος φως σαν φως αληθινό με τόπους ζωντανούς να το πολιορκούν, γέμισε του οδηγού το μέσα από του ταξιδιού του το γαλάζιο και το πράσινο φως, φως που σα να επέστρεφε, σα να ταξίδευε από την αρχή ξανά, ακτινοβόλησε στοργικά και χώνεψε τον οδηγό στης θέρμης του το κατακάθισμα ως βρέφος αγέννητο κι έτοιμο να γεννηθεί ξανά. Έτσι το ταξίδι όλο γύρισε για λίγο σε μια στιγμή μέσα σαν αστραπή έλαμψε κι έπειτα έκαμψε του οδηγού τη μνήμη βουλιάζοντας από αναρχία, χάνοντας τη σειρά τους όσα έγιναν, ποιο πρώτο, ύστερα ποιο και ποιο τελευταίο, όλα μέσα στο ίδιο νέφος χυμένα, ολοένα πιο συγκεχυμένα, από ένα ταξίδι ωραίο ένα μόνο νέφος μεγάλωνε και μαύριζε ως παραπέτασμα του τέλους κι ένα το ίδιο για όλους τον οδηγό κατάπιε τέλος.

γιώργος παναγιωτίδης

ΡΥΝΙΑ εκδόσεις Μανδραγόρας

2011-11-16T19:11:00.005+02:00

Ρύνια

ποίηση

εκδόσεις Μανδραγόρας, 2002

Α

    Όταν κανείς δε βλέπει, του προσώπου μου βλέπω το φριχτό διχασμό, στα δύο πως ξεδιπλώνεται κι από των ματιών μου το μαύρο κενό κάποιος μέσα που φαίνεται πως ασθμαίνει καθώς γυμνώνεται. Βλέπω το λαχάνιασμά του στον καθρέφτη, μπαίνω κι απέναντί μου ορθώνεται.

Β

    Η σπηλιά μου κόσμος βουβός κι απ’ έξω βοούν διαρκώς. Μέσα χύνονται, ζαρώνουν κι ογκώνονται ανθρωπάκια γυμνά και υγρά, αλλάζοντας φύλο, μορφές αλλάζοντας, σπάζοντας τα δόντια τους, τα σώματά τους αποβάλλοντας, τις ξένες ενδόμυχες φωνές, ακρωτηριασμένα και πολλές φορές δίχως ηλικία και δίχως φύλο σώματα ξένα.

Γ

    Ματαίως ικέτης μακροσκελής μέσα στο κεφάλι του πόνου και μέσα σε λέξεις μισές, στης σπηλιάς του τον αβάσταχτο εγκλεισμό και στης σιωπής του μέσα τον βασανισμό, παλεύοντας το σώμα του να βρει, μεγαλώνει μέσα σ’ ένα παιδί κι αδειάζει το σπέρμα του, άχρηστο πάνω σε κλίνη αδειανή.

    [...] (το ποίημα αρθρώνεται σε 13 μέρη, Α'-ΙΓ', με τη μεσολάβηση ενός "στάσιμου" 6 μερών, α'-στ', μεταξύ των μερών Θ' και Ι')

γιώργος παναγιωτίδης

ΤΑ ΔΥΟ ΟΛΑ εκδόσεις Μανδραγόρας

2011-11-15T19:17:00.008+02:00

Τα δύο όλα

ποίηση

εκδόσεις Μανδραγόρας, 1995

Τα όντα εκεί

Την ώρα του ξημερώματος νέφη βαρύτατα κατέκλυσαν το γύρω τόπο, άβολα ακουμπισμένα το ένα στα πλευρά του άλλου, άλλο με τον όγκο του κάθετο κι άλλο οριζόντιο και στέκονταν ως συμπαγείς λευκότητες συνεχώς σκοτεινότερες με κίνηση οργιώδη μέσα τους μόνο κι έτσι πλάγιαζαν πάνω απ’ όσα γίνονταν με ταχύτητα και θόρυβο δικό τους και κάλυπταν τον τόπο όλο ή κάποτε ορθώνονταν ως σφήνα νεφελώδης αφήνοντας γυμνό τον άλλο ουρανό, με την κορυφή τους στο έδαφος, χαμένα στα ύψη εκτείνονταν και πάλι πλάγιαζαν και περιόριζαν το φως μέσα στο σκότος που καθόταν.

Από τα νέφη κάτω πιασμένα με το πυκνό τους φύλλωμα μέσα σ’ αυτά και με τις ρίζες στο κενό απλωμένες να στάζουν κομμάτια νέφους, δέντρα μεγέθους κι ηλικίας κρέμονταν μ’ ανέμους από μέσα τους αμολημένους να θορυβούν ανοίγοντας δρόμους από το φύλλωμα τους κι από το σώμα τους ανάμεσα που έκλειναν μετά, άνοιγαν πάλι κι έδερναν με κρότους παταγώδεις σαν χτυπιόνταν τα δέντρα μεταξύ τους κι έτσι με την ανάμνηση αυτή γκρεμίζονταν εκείνα τα κομμάτια νέφους που έπεφταν με τα τέσσερα κι άλλα με τα δύο, ανέπαφα πάνω στο χώμα κι άλλα πλατάγιζαν με τις φτερούγες που άπλωναν ή μες στο βυθό χάνονταν με μια βουτιά.

Από του τόπου την ύλη περίπλοκες μηχανές γίνονταν και τον διάνυαν ως στιλπνά αρθρόποδα με κίνηση αστεία ή άλλες ως ερπετά μεταλλικά κι άλλες κυλούσαν καθισμένες σε σφαίρες ή χτυπώντας τον αέρα υπερυψώνονταν κι αιωρούνταν πάνω από τον τόπο όλο και τον σχεδίαζαν ως δημιουργοί του. Εκεί από τις μηχανές του γινόταν ο τόπος και πάλι οι μηχανές από τον τόπο τους γίνονταν και κάθε φορά οι μηχανές πληθαίνοντας λιγόστευαν τον τόπο τους κι ο τόπος πλήθαινε τις μηχανές του και γινόταν αυτός τόπος μηχανή κι οι μηχανές κομμάτια τόπου με κίνηση δική τους ως αρθρόποδα ή ερπετά τοπία ή άλλα σηκώνονταν προς τα νέφη με τη γη να στάζει από το σώμα τους κι άλλα ως σφαίρες ταξίδευαν κυκλικά.

Ονόματα μόνΟ

Όσα ποτέ δεν ειδώθηκαν ούτε ποτέ θα ιδωθούν και μόνο το καθένα στο συνεχές αργότερα τον εαυτό του αναβάλλει, όπου παντού παρών είναι ο ορίζοντας κι ο φώσφορος εκεί το φως αποστράφηκε, όσα ποτέ δεν αγγίχτηκαν ούτε ποτέ θα αγγιχτούν αλλά με τέτοια τρέφονται επιθυμία και διατηρούν ανέπαφα τα αισθητήρια αυτά, σαν σε αχρηστία, έτσι δίχως ιστορία, δίχως προσδοκίες, με υποψίες ιδωμένα, δεν παύουν να είναι.

Έτσι βρέθηκε στον τόπο της διαρκούς κίνησης, στον τόπο δίχως χώρο και στον τόπο που δεν είναι εδώ ή πουθενά και μέσα στους καλπασμούς του ανέμου βρέθηκε γυμνός, γερασμένος ταχύτατα. Ήδη άσθμαινε. Φορτώθηκε στα μάτια του ο τόπος. Να ο βράχος μου, του βούισε η γύρω θάλασσα κι ο βράχος χτυπιόταν με φως και θάλασσα για λίγο κι έπειτα σκοτείνιαζε και φούσκωνε με συριγμούς και ρόγχους. Αμετάκλητες διαπιστώσεις τρέφουν μέσα μου τα ονόματά τους, κρότησε ο βράχος ρεύτηκε κι ο ονοματέμπορος ως οστά ενδεδυμένα στροβιλιζόταν άθελά του κι άκουγε.

Θυμοί πανύψηλοι και αναλύσεις επιβεβλημένες που φτεροκόπησαν αλλά σώπασαν. Ονόματα που ανταπέδωσαν με μεγάλες ταχύτητες του χρόνου, ως χλευασμοί κι επιθέσεις εκ των προτέρων νικηφόρες, μυκήτων και βακτηρίων, δήλωσε ο βράχος καθός βυθιζόταν. Μόνο το σκότος δίνει και παίρνει ονόματα, κατάλαβε και πνίγηκε.

Έτσι ο θάνατος πλησίασε πολύ και μεσ' από τα ονόματα ήρθε. Ούτε ο χρόνος να περάσει, ούτε δυστυχία ή ευδαιμονία, ούτε φως ή σκότος, αλλά ως πάθος που ήταν ανάμεσα και δεν είναι, έτσι ήρθε ως αταίριαστες οσμές στις εποχές τους και στους αγρούς τους καλλιέργειες αταίριαστες, δίχως κανείς να τα αισθάνεται όλ' αυτά ή αυτόν τον ερχομό, σαν να μην ήρθε τελικά και σαν να μην υπήρξε τίποτα εκεί που τώρα τίποτα δεν είναι.

γιώργος παναγιωτίδης

Έγραψαν

2011-11-14T07:38:00.009+02:00

για το μυθιστόρημα "Ερώτων και αοράτων":

Στη "Βιβλιοθήκη" της Ελευθεροτυπίας

Έθνος: «Βραβεία με σασπένς»

Alberto Galvez

Ελεύθερος Τύπος: Βραβεία πέρα από τα φαβορί

Μαρία Στασινοπούλου: "Το μυστήριο της ζωής και του θανάτου"

Στην εφημερίδα "Παρατηρητής της Θράκης"

Diavazo prizes by Olga Sella - Kathimerini

Βασίλης Κ. Καλαμαράς: Ο πρωτάρης έκοψε το νήμα

Of Love and the Invisible by Yiorgos Panayiotidis

Συνέντευξη στο Θοδωρή Αντωνόπουλο, στο περιοδικό "Vmen", Ιούλιος 2008

Ελισάβετ Κοτζιά: "Ορατών τε πάντων και αοράτων"

Κώστας Κατσουλάρης: "Ξαφνιάζει"

Βασιλική Χρίστη: "Του Θεού και των ανθρώπων"

ΤΑ ΝΕΑ: "Με την πρώτη κιόλας πεζογραφική του απόπειρα..."

Θανάσης Κούγκουλος: Ερώτων και αοράτων

Ευαγγελία Μιμίδου: Ερώτων και αοράτων

Παναγιώτης Βούζης: Ερώτων και αοράτων

Κούλα Αδαλόγλου: "Η λευκή γραμμή"

Βασίλης Λαδάς: Παρουσίαση του "Ερώτων και αοράτων"

Ερώτων και αοράτων στο fantasia-portal

για την ποίηση:

Alberto Galvez

Κούλα Αδαλόγλου - Περιοδικό "Φιλόλογος" (τεύχος 118)

Σωκράτης Σκαρτσής - Περιοδικό "Συμπόσιο" (τεύχος 2)

Χαράλαμπος Κ. Βάιος - Περιοδικό "Η Δεξαμενή" (τεύχος 11)

Θανάσης Τζούλης: Η Εξώπολις του Γιώργου Παναγιωτίδη

Of Love and the Invisible

2011-11-12T11:21:00.000+02:00

Of Love and the Invisible
by Yiorgos Panayiotidis

(translation by Lia Coulouris)

Ερώτων και αοράτων

    “The Beginning of the World”

    I awoke terrified from a horrible dream that seemed real. Drenched in perspiration, a relentless pain throbbing in my head like the beating of my heart. But I began to breathe normally again and gradually felt better as the world around me appeared and I returned to reality.
    We were travelling on a train. Looking out the window, distracted, I escaped from the hell I had faced in my dream. Behind us, the train tracks split deep green fields as far as the horizon. Ahead of us, the train was entering a dark world where you could hear the gathering density of the trees. It moved beneath grey clouds in the sky and wrapped in its own cloud, that which rose incessantly from its metal bowels and then enveloped the surrounding trees. Outside my damp window all was burdened by a grey-green weight which descended gradually from one portion of the sky and obscured the landscape we left behind. We were travelling towards night or night was travelling towards us and hidden within it was that which awaited us, that which was about to be.
    I was travelling opposite a woman. Locked within ourselves, she and I, silent inside the jolting carriage, we travelled within the jolting of our thoughts. She alone, I alone, each of us on a journey within ourselves. And thus we travelled.

    “The Book”

    The woman was of small build and dressed in black. She sat hunched with a book in her hands which at times she read and other times held absentmindedly. Her hands were very frail, but her head was impressive and disproportionate to her gaunt body. Her eyes were large, her hair long and unruly. She resembled a relic of a plunder and so I named her Desolation.
    The book was old and worn, with a leather cover and faded title, thick pages yellowed with age, read many times over. The woman lingered long at each page. I observed her surreptitiously the first time she closed her eyes and left it beside her for a little while, and I read: “Once upon a time I passed by God’s eye being watered by Thessalian farmers and an azure grain of wheat they sowed and gathered on the same day, and they took the fruit of the grain for their women to knead and the women twice and three times grew bellies, and the same day their babies were ready with two wings on their backs, and by the time the days changed, because there was no night, they fluttered above the heads of their parents. They only feared that God would rub his eye, and God did rub that one big eye.” I stopped, struck by uncontrollable sorrow, and gazed outside.
    The plain beyond was gathering darkness. The trees were turning black and crowding together as though they were escorting the train. Mindlessly, I watched as their shadows touched my window. I saw them proceed backwards and as the landscape hurriedly left behind one image after another, so too the thoughts in my mind came and went, one after the other. And as the night fought to deepen and envelop nature, the doubt which I carry from childhood, mingled with fear and anger, again shrouded my soul. My doubt about the struggle between death and the living which begins with one’s first breath and always has the same end.
    The words of Job to his God once more came to mind. I remember them almost in their entirety from the time when I first read them and each time it is as though I am addressing them to Him. And I say, My God, thou hast made me as the clay and wilt thou bring me into dust again? And then I ask Him, if a man die, shall he live again?
    Thus I reflected again on Job, whom God delivered into the hands of Satan to test his devotion. And Satan punished him harshly with terrible sores and infected all his body from the soles of his feet to his crown. And when the wretched man reached the direst point, then he cursed the day he was born, wished it to perish, to no longer be unto the days of the year. And he wished there would always be darkness that day for he had not died in the womb, but was banished instead by his mother, and we all were, from her paradise. And his God, He the Only who extends the heavens and walks on the surface of the sea, listened, gratified, to the suffering of the devout man.
    Then I beheld an image, a persistent one I have at funerals, of leaning over the open grave at the moment they remove the lid from the coffin so that the relatives may see the face of the deceased, his last expression, for one moment more. At this moment I, too, lean over and looking into the face of corpse I contemplate how once it was a new-born, crumpled, all red and covered in its mother’s fluids. It screamed, bathed suddenly in light, crying out the great triumph of its birth, umbilical cord cut, exiled from one moment to the next. And seeing his remains consigned to the ground, in humiliation, the words of Job again come to mind and I say: “My days are past, my purposes are broken off, even the thoughts of my heart. They change the night into day; the light is short because of darkness. If I wait, the grave is mine house: I have made my bed in the darkness. I have said to corruption, Thou art my father: to the worm, Thou art my mother, and my sister.”
    Those were my thoughts until it seemed I heard my fellow traveller whispering to me, directly into my mind, without opening her mouth to speak a word. Just as at times it seems I hear the voice of my dead mother speaking my name. I turned then to the woman and saw, miraculously, all her life, in one moment, as I reveal it here in this book. It’s inexplicable how time stood still as though it were a photograph, and there in the very middle, the train, immobile too. Then our thoughts, as they were travelling, met and intertwined, one within the other. I perceived her then in some incomprehensible way and instantly knew everything about her. Her life, what she was seeking from this journey, even whom she was pursuing and why she was endeavouring to reach him. She was searching for John. He, too, was travelling, with a difference of only one day, by her estimation. She had it in her mind to reach him at all costs, if God was willing, and if she followed his journey properly, using as a guide the book which she held in her hands.

Of Love and the Invisible by Yiorgos Panayiotidis

2011-11-11T13:48:00.000+02:00

Of Love and the Invisible

by Yiorgos Panayiotidis,

Gavriilidis Publications, Athens 2008

Sometimes, especially in the countryside, there are people with special abilities. Idiosyncratic people, living in a world of their own, whose very existence becomes a legend. Ioannis, who works in a second-hand bookshop-cum-printers’ office, comes across a book about three such people, three “saints”, and decides to abandon his job and go off on a journey in search of them, searching at the same time for himself.
     He is followed on his quest by a woman, Erimia (Desolation). In love with Ioannis, Erimia decides to join him on his journey. Like him, she too is searching for her own “sacred” love.
    Perhaps by chance, perhaps by design, they are joined by a third, a Cleric sent by the Church. This third character is on a quest to find the three “saints” in order to examine their stories from a theological standpoint.
    Three people, each on their own quest. Three different but interconnected journeys, in which reality and dreams intertwine.
     Strange figures join Erimia and the Cleric on their journey. Chiron the Centaur, perhaps in the role of Satan. An old man, who despite having only one eye can see both sides, forms the link between reality and fantasy and acts as a source of guidance and explanation for the story’s three main characters.
     This an eminently readable book thanks to the style of the narration, which proceeds in the linear fashion demanded of a thriller. The language and style are similarly straightforward, derived from popular tradition. Some parts of the book hark back to popular music, others to folk legends. The language is marked by a biblical undertone. The apocalyptic element blends with the hedonistic. The book highlights the tragic incompatibility of a body starved of pleasure and the dryness of faith.
    Panagiotidis’s novel “Of Love and the Invisible” is one of the finest examples of magic realism from Greece. This alone is enough to justify the award it received from the literary magazine “Diavazo”, the rapturous response it has received from critics and the quality press – Elisavet Kotzia of “Kathimerini”, Vasilis Kalamaras of “Eleftherotypia” and Kostas Katsoularis of “Eleftheros Typos” and the intense discussion among the famous and the not-so-famous on blogsites since the book was published.
    Many co-existing strands have been woven into the storyline; Orthodox doctrine, the texts of the Holy Fathers of the Orthodox Church, the tales of saints, ancient myths, folk legends, folktales of ghosts and haunted sites, magic fairy stories. All these elements are bound together by a true story, or rather by a story that could indeed be true.
    A non-literary counterpart to the novel can be found in the early films of Lars von Trier, in which the hero is hypnotised and enters a devastated parallel reality from which he is unable to escape. “Of Love and the Invisible” likewise proves, as it comes to an end, to be a tale of imprisonment in a world of eternal repetition.

IMPRESSIONS FROM READING THE BOOK

All things visible and invisible (From the Orthodox Creed)
By Elisavet Kotsia.

An inner journey, an existential adventure, an investigative quest, an illusory mirage, a long journey that will end in another long journey, a never-ending story. Giorgos Panagiotidis’s novel “Of Love and the Invisible” (Gavriilidis Publications, p.265) won this year’s “Diavazo” magazine’s award for the best novel. A mystery story of saints and demons, of non-corporeal entities and ghostly heroes, of saints and of mayhem, of miracles and visions, of souls inflamed with erotic passion and consciences aflame with passion of truth. A poetic version of the world in which the expression of its tones at times reminds us of Homer and the Holy Scriptures, at others of “The Woman of Zakynthos” and the “Revelation of St. John”. Nonetheless, this is story with unity and satisfying cohesion, whose events interweave naturally as an anguished searching soul is buffeted relentlessly throughout the course of an adventurous journey into the unknown.
    Waking from a terrifying nightmare, the narrator finds himself on a train, sitting opposite the diminutive figure of an unknown woman. The woman seems to have lost a loved one, and so he names her Erimia (Desolation). As we soon discover, she is on a journey to discover her platonic lover Ioannis, who has himself set off forty-eight hours earlier to visit three so-called saints in a distant, unidentified place. These three characters believe that they have spoken to God, each of them following an accident or illness that brought them so close to death that they saw His great light. The narrator himself is a priest who is travelling to ascertain for the Church authorities if the alleged saints are violating the dogma and rules of the official Christian Church. Together, the two travellers will cross plains and mountains, travel on foot and by ship, make their way to mountain and island villages, encountering odd characters and hearing strange stories.
   “Of Love and the Invisible”: Symmetry and asymmetry are concepts invoked initially by the title of the novel and thereafter - repeated ritually – within the structure of the chapters, which, to give an idea, goes like this “The Beginning of the World”, “the book”, “living with the dead”, “love”, “the old man”, “the first place”, “the holy hunter”, “the church, the cross and the bull”, “the first account from the old man”, “Chiron (the centaur son of Cronus)”, “the illusion”, “the villager preparing his boat for the underworld” and “the old man’s second account”. I have noted the chapters’ titles in detail because they also give a vibrant image of the relationship of Giorgos Panagiotidis’s narration with the mythological motif, the allegories, the magic fairy story, the sacred texts and the folk tales-elements which, in combination with his descriptive talent and narrative gifts, highlight the realistic detail and help the author to transform an unbelievable dream world into a tangible reality. Hidden passions, chimerical reverie, unconfessed desires, impure intercourse, unexpected encounters, irresistible urges, uncontrolled obsession and raging reactions. Torn between love and death, longing for the divine, murderous rage, Panagiotidis’s solitary and utterly maladjusted heroes inhabit a ritual universe of symbolic gesticulation and repetition of events, experiencing the mystic as it if were utterly everyday and contemporary. I shall not reveal the ending – to do so would destroy the reader’s pleasure in finding out for himself what takes place later on the story – will Erimia finally come face to face with the object of her passion, Ioannis? The narration, though, spirals towards the negative. It is not benediction, holiness and the divine which prevail – it is contamination, impiety and sacrilege. And thus, the heroes’ mystic experience does not lead to miraculous union but rather to the reappearance of the fleeing spirit, inculcating within us the feeling that we are faced with a nightmare that will recur ad infinitum. Shadows, apparitions, demons and ghosts. But is there any real reason these days to be interested in a story inspired by the metaphysical which takes place and comes to a conclusion entirely within a world of fantasy? I believe there is, because Panagiotidis has created his own special universe within his prose, effectively wielding the complex tools of literature to comment on events taking place in its inner reaches.

(08-06-2008, newspaper "kathimerini")

The suprise
by Kostas Katsoularis

    WHAT SUPRISES US nowadays is coming across a novel like this one from 43 year-old Giorgos Panagiotidis – his first prose work after completing three collections of poems. It is not so much the language he uses – unusually “complex”, frequent long sentences, multiple similes and audaciously conceived images to create a sense of unfamiliarity – it is the continuous vacillation between two worlds, the world above and the world below, between sleep and wakefulness, fantasy and reality; it is the feeling that the characters who inhabit the world the author has created will never find peace.
    THE NARRATOR wakes up on a train, tormented by a dark dream. Opposite him is a woman, a book on her lap. He can read the pages of the book with his mind’s eye, and what he reads is what happens page by page in our book.
     HER –Erimia (Desolation) is the name given by the narrator to the woman, as she seems to him to resemble “what remains after pillage”. She lost her parents and her brother while she was a small child and has spent a life of utter deprivation. She has now set off in pursuit of the one and only love of her life, Ioannis, whom she met in a secondhand bookshop, a meeting which has woken within her an appetite for life.
    HIM –“True” is the name chosen for him by the narrator “without knowing why”, as he admits. He is the only son of a prostitute, trapped in the form of the woman who brought him into the world, while she has long since left him. He is now on a journey to find three “Saints” who have not been formally acknowledged by the Church, but who nevertheless attract the faithful like moths to a candle.
    THE NARRATOR –who, we soon learn, somewhat to our surprise, is a clergyman – follows the woman on the pretext that he is on a mission from the Church to pursue false prophets and heretics. He remains near to her; they follow a parallel course; but towards the final pages all conversation between them has ceased, as if the woman is completely ignoring him or cannot even see him.
   THROUGHOUT THEIR JOURNEY from village to village, the narrator is pursued by a one-eyed old man, an alcoholic dressed in rags, who at different points in the story addresses him, answers his queries and creates dilemmas for him. In addition, sometimes in his imagination, at other times in the narrative reality – in other words in his own reality, given that the novel is narrated in the first person – he comes into contact with various beings who charm and challenge him. The ending inventively imposes a new aspect on all that has happened in the story, which acquires a cyclical quality that vindicates it.
   “DARKNESS, impenetrable and devoid of sound or image, a warm dark covering like the eyelid of God, hermetically sealed and silently swaddling the soul like the peaceful depths of the abyss.” This phrase, with its two emblematic “likes” in the twist of each sentence, “God” with a capital “G”, impenetrable, charged, ripe, gives us an idea of Panagiotidis’s individual style. The text brims with quotes from the Holy Scriptures, the Epistles of St. Paul and the texts of the Holy Fathers, which heighten the apocalyptic tone. Between a dream and a nightmare, with images and feelings that imprint themselves in our minds, the story transmutes the private agony of individuals without hope who have been trapped - their urges, their desires, their will to live – into a death-seduced and other-worldly Christian universal idol. For discovery.

(Published in the June edition of the literary magazine Diavazo, in the column Kontra Diavasma. Panagiotidis, the author, had not yet won the Diavazo award for best novel when this review was written.)

επιστροφή

Αναγνωστήριο

2011-11-10T07:50:00.045+02:00

Γιώργος Παναγιωτίδης

Διηγήματα

Έχε γειά

Το φαιοπράσινο πλήθος

Το Φορτίο

Ο βίος και η πολιτεία του Ομήρου Ελληνίδη, μια αληθινή ιστορία

Ο συρμός της Λογοτεχνίας

Στο Ζάππειο μια μέρα

Ο άνεργος άνθρωπος αρσενικός

Με τον Αισχύλο παραμάσχαλα

Μισό χείλη μισό μάγουλο

Ο μικρός ποιητής

Παππούς photoshop

Alberto Galvez

Ποίηση

Επιστροφή

Είδα

Ερμάρια σκεβρά και σκονισμένα

Με τη μανιέρα του παππού Σεφέρη

Η γριά Μώρα (απόσπασμα)

Υπατία

Υποθετικός λόγος

τέσσερα χαϊκού

Γιώργος Παναγιωτίδης

Δοκίμια

Κωνσταντίνος Καβάφης - Μια βιογραφία χωρίς ποίηση.

Η παιδική αρρώστια της ποίησης του σχολείου και το απροσάρμοστο σ’ αυτήν παιδικό κοινό της.

Υπερασπίζοντας τον ελληνικό μαγικό ρεαλισμό.

Λουκής Λάρας, μια αντιηρωική οπτική.

Ο φανταστικός αναγνώστης.

Η ανατομία ενός κειμένου.

Ζήσης Οικονόμου, ο ποιητής κι ο θάνατος.

Θανάσης Κωσταβάρας, ανθρωποκεντρικός κι επαναστάτης.

Η περίπτωσις του Ιωάννη Αντιόχου.

Γιώργος Λίλλης ή όπως πλαγιάζει ο Άνεμος καταμεσής του πελάγους.

Βασίλης Αμανατίδης, Τριαντατρία.

Στιγμές

2011-11-09T19:50:00.006+02:00

Γιώργος Παναγιωτίδης

για το 'Ερώτων και αοράτων στην εκπομπή "Άξιον Εστί" με τον Βασίλη Βασιλικό

παρουσίαση του "Ερώτων και αοράτων" στην Αλεξανδρούπολη

βραβείο 'Διαβάζω" - Μάιος 2008

Μουσείο Μπενάκη - Μάιος 2008

Είδα

2011-11-08T23:39:00.000+02:00

Alberto Pancorbo

Είδα το κερί να γίνεται
απ' τη φλόγα του πάλι απ' την αρχή
να γίνεται ο κήπος κι ο κηπουρός μαζί
απ' το τριαντάφυλλο καθώς μαραίνεται
στο κλάμα της εξώπορτας
πως γεννιέται εκεί και διστάζει η ψυχή
του κοριτσιού τα μάτια να μου γελάν
είδα στης γιαγιάς τα μάτια τα κλειστά
και τους ανέμους είδα να λυσσομανάν
απ' της αγάπης ένα απολειφάδι τόσο δα.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Με τη μανιέρα του παππού Σεφέρη

2011-09-19T14:34:00.007+03:00

Alberto Galvez

Στέκεται η παλιά μου σχεδία άβουλη στ' αμίλητα νερά,

άφαντο του νεκρού Οδυσσέα το σώμα

κι από μνήμη η ελάχιστη που μου έχει μείνει δε φελά

και πώς να καλέσω πάλι, απ' τον κάτω κόσμο,

τους συντρόφους μου να ματίσουμε τα σπασμένα κουπιά,

αντίκρυ στο νησί των ανθρωποφάγων Λαιστρυγόνων άλλη μια φορά.

Ιθάκη δεν υπήρξε ποτέ.

Μόνο ένα νησί ανήμπορο,

ένα κομμάτι γης παρατημένο για μιαν επιπόλαια περιπλάνηση.

Κι ήταν τόσο ανώφελο το ταξίδι

και τόση η βιασύνη μας να μεθύσουμε με την κατήφεια του Άδη.

Μα σάμπως να ήταν αθάνατος γκρεμίστηκε μεθυσμένος κι ο Ελπήνορας.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Με τον Αισχύλο παραμάσχαλα

2010-12-07T12:10:00.006+02:00

Alberto Galvez

Πιστεύω είμαι εντάξει. Μου το ’πε ο Θανάσης να την αράξω. «Όχι» εγώ, να πάρω δρόμο, να πάρω δρόμο καλύτερα. Ποιος ακούει τη Μαρία πάλι. Να σταματήσω να ξαπλωθώ στο πίσω κάθισμα; Καλά θα ήταν αλλά όχι, δε γαμιέται. Βγήκα που βγήκα στην εθνική. Πόσο θέλω; Μια ώρα θέλω. Σιγά το πράγμα. Τι στο μπελά μου. Μια ώρα αντέχω. Αλεξάνδρεια πάω, δεν πάω Θεσσαλονίκη. Ωραία βραδιά. Ησυχία. Ωραία ζέστη. Πολύ ζέστη.

Με πέθανε το στομάχι μου. Κοίτα ρε, λες και δεν έχω πόδια. Με πόσα τρέχω; Εκατόν ογδόντα. Εκατόν εξήντα καλά είναι. Δεν είναι να λείψω ένα βράδυ. Θα μου το βγάλει από τη μύτη. Σαράντα χρονών άνθρωπος είμαι. Έπρεπε να μείνω στου Θανάση. Να ξενερώσω. Αυτές οι γαμημένες γραμμές έρχονται κατά πάνω μου. Πού να κοιτάω. Να κοιτάω λοξά στο πλάι. Είναι κι αυτές οι κωλοφωτιές πάνω στις μπάρες που τρέχουν. Σα διάολοι τρέχουν όλα. Ρε μπας κι είμαι ακίνητος. Εκατόν ογδόντα. Ζέστη. Πού είναι το κουμπί; Δεν τον βρίσκω το διάολο. Εδώ ήταν. Φούντωσα. Κοίτα ρε, τρέμει το πόδι μου. Το γκάζι τρέμει ή το πόδι μου. Σα μουδιασμένο. Μούδιασε λίγο. Μπα, ιδέα μου. Να πάθω λέει καμιά ανακοπή στο δρόμο. Πόδι ή χέρι. Τι μουδιάζει άμα έχεις πρόβλημα. Δεξί πόδι. Δεν είναι της καρδιάς. Τι λέω ρε συ; Άσχετο. Χέρι μουδιάζει. Ωραία. Τι άλλο θέλω. Θα τη σκαπουλάρω.

Πάει ο Πέτρος ο φουκαράς; Τον βάλαμε στο χώμα; Τι να λέει ένα μεθύσι δηλαδή. Δε λες πατάω στη γη. Όσο πατάς στη γη όλα ωραία είναι. Χαλάλι και το ξενύχτι για χάρη του και το βάσανο να τρέχω τέτοια ώρα. Προχθές στο σχολείο είχαμε ρίξει το γέλιο της αρκούδας. Γελούσε ο Πέτρος και με βαρούσε στην πλάτη. Α, ρε Πέτρο. Φιλόλογος απ’ τους λίγους. Να ’σαι καλά ρε κολλητέ, όπου κι αν είσαι. Δηλαδή τι όπου; Στο χώμα είσαι να σε φάνε τα σκουλήκια. Πότε πεθαίναμε στα γέλια, πότε τον κλαίγαμε. Α, ρε Πέτρο. Κι ύστερα σου λένε μην πιστεύεις στις προλήψεις. Μου το ’λεγε, ρε συ, σε καλό να μας βγουν τα γέλια. Λες και το ’ξερε. Πού να το ’ξερε δηλαδή όταν το ’λεγε. Δεν πρόλαβε να κλείσει την πόρτα πίσω του. Σωριάστηκε μισός μέσα, μισός έξω. Με τον Αισχύλο παραμάσχαλα. Τρέξαμε, φωνάξαμε. Πάει ο άνθρωπος. Επί τόπου που λένε. Κανένα σημάδι ρε. Γαμώ την καρδιά της. Πώς χτυπάει η πουτάνα. Και μια ωραία εσπέρα σου λέει αυτό ήταν τέρμα. Όσο χτυπήσαμε χτυπήσαμε. Από δω πάνε κι οι άλλοι.

Το μπελά μου, ζαλίζομαι. Τ’ άντερά μου λύθηκαν. Πού είναι αυτό το γαμημένο το κουμπί. Δεν αντέχω τόση ζέστη. Το παράθυρο ρε συ. Καλά είμαι πολύ μαλάκας. Τόση ώρα σκάω εδώ μέσα και να μη σκεφτώ το παράθυρο. Πού είναι το κουμπί; Τι το ’θελα το σαράβαλο του Θανάση; Είναι που δεν αντέχω τη γκρίνια της. Θα την είχα πέσει στον καναπέ του Θανάση. Πού είναι το ρημάδι το κουμπί; Αυτό είναι. Ανακούφιση. Ωραία. Δροσιά. Έχω φύγει. Ονειρεύομαι. Κατρακυλάω. Κοίτα πως χτυπάω στην άσφαλτο. Ξανά. Ρε μήπως δεν είχα βάλει τη ζώνη; Αλήθεια κατρακυλάω. Στροφή ήταν εκεί; Πού είμαι; Το τιμόνι πού είναι; Άκου πώς σπάνε τα κόκαλα. Αλήθεια σπάνε. Ωραίος ουρανός. Πού πήγε το πόδι μου; Ρε συ, πλάκα μου κάνεις. Κόκαλο είναι αυτό; Αίματα; Κόκκινες είναι οι γραμμές στο δρόμο. Άσπρες νόμιζα. Να σηκωθώ. Θα με πάρει κανένα αυτοκίνητο από κάτω. Κατάλαβα. Τα τσάκισα τα χέρια μου. Να συρθώ. Και το είπα να μην πιω τον άμπακα ρε Πέτρο. Τι αναγούλα ρε είναι αυτή. Τώρα θα βγάλω τ’ άντερά μου. Κρυώνω. Τι είναι αυτό. Εμετός δεν είναι. Ζεστό είναι. Κρυώνω. Να συρθώ στην άκρη του δρόμου. Να βρω μιαν άκρη. Πού είναι η άκρη;

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Η ανατομία ενός κειμένου

2010-12-06T15:28:00.005+02:00

Alberto Galvez

Από τη στιγμή που κείτεται το κείμενο ένας αριθμός ειδικών έλκεται απ’ αυτό. Όπως να φεγγοβόλαγε τραβώντας επάνω του τους σκώρους. Πρόκειται για τους γνωστούς ιατρούς κειμένων που το ανατέμνουν με κάθε προσφερόμενη χειρουργική μέθοδο και το αποσυνθέτουν στα εξ ων συνετέθη. Η ειδικότητά τους προήλθε απ’ αυτήν την ύπαρξη του κειμένου αλλά συνάφεια με κάποια ασθένεια του κειμένου δεν υπάρχει. Παρόλο που το κείμενο όχι μόνο δεν χρήζει θεραπείας αλλά σφύζει από παντοτινή υγεία, οι ανατόμοι του προστρέχουν με ποικιλία ανατομικών εργαλείων, μεγεθυντικούς φακούς, διαγνωστικούς μηχανισμούς και φαρμακευτικά σκευάσματα. Διεισδύουν, αφαιρούν, μετρούν, διαγιγνώσκουν. Οι ειδικοί των κειμένων κερδίζουν τα προς το ζην εκμεταλλευόμενοι την καλοσύνη του κειμένου να τους δοθεί. Πειραματίζονται με νέες μεθόδους εξέτασης, συναγωνίζονται σε πρωτοτυπία μεταξύ τους, αποφαίνονται και προτείνουν πάντα διαφορετικές αγωγές πρόσληψης. Το κατατάσσουν σε ρεύματα, σε τάσεις, σε σχολές ή περιόδους, το ερμηνεύουν γραμματολογικά, δομικά, αποδομικά, ψυχαναλυτικά. Διυλίζουν το ύφος του, τους σκοπούς του, το νοηματικό του φορτίο. Αναζητούν στοιχεία μιμητισμού και αποδείξεις υφολογικής συνέπειας. Στην πραγματικότητα καθόλου δεν τους ενδιαφέρει το ίδιο το κείμενο. Σκοπός τους είναι να επιβεβαιώσουν κάποια θεωρία ή ν’ ανακαλύψουν κάποια καινούρια. Το κείμενο ταλαιπωρημένο από τις ενδελεχείς και εξοντωτικές εξετάσεις στο τέλος τοποθετείται σε κάποιο νοητό ράφι, σε κάποιαν κατηγορία απ’ όπου το ανασύρουν για το επόμενο μάθημα ανατομίας που θα κάνουν στους νέους φερέλπιδες ειδικούς. Η διαστροφή αυτής της ενασχόλησης συμφέρει τρόπον τινά το κείμενο που επιβιώνει καθημαγμένο και τελικά μουμιοποιημένο στους αιώνες. Το θέμα είναι ότι οι ειδικοί προτείνουν την όποια μέθοδό τους και στους μη ειδικούς ως τη μόνη ορθή και επιβάλλουν ένα δυστυχή τρόπο πρόσληψης στους εν δυνάμει ή στους μελλοντικούς αναγνώστες. Είναι σα να του αφαιρούν το δικαίωμα στην απόλαυση. Είναι σα να του προτείνουν την ηδονή της κατακρεούργησης αντί της ηδονής του συναισθήματος. Και τελικά ο αναγνώστης για να ευτυχήσει πλησιάζοντας το κείμενο αναγκάζεται να στρέψει κάποια στιγμή τα νότα του στους ειδικούς, ν’ απομακρυνθεί, με προσπάθεια και κόπο, από κάθε θεωρία που του εμφυτεύτηκε κατά τη λαμπρή μαθητεία του στα θρανία των ειδικών. Αναζητά τους δικούς του τρόπους για να χαρεί την προσωπική του συνουσία με το κείμενο. Ποιος έρωτας εξάλλου περιέχοντας το ελάχιστο έστω ψήγμα ανατομίας δεν καταργείται αμέσως.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Επιστροφή

2010-12-05T18:02:00.000+02:00

Alberto Galvez

Ένα ανέλπιδο μειδίαμα στο πουθενά
στους δρόμους
ένα φρύδι σηκωμένο στο πουθενά
στους δρόμους
πίσω απ' την πόρτα του σπιτιού
φλυαρούν μετά όλες οι σιωπές του κόσμου μαζί
μέχρι να την κλείσεις πίσω σου
στο σπίτι σου
στη σιωπή σου
τα χείλη μια ευθεία αμήχανη πάλι
και το φρύδι ταπεινώνει την έπαρσή του μ' έναν σπασμό πάλι
πίσω από μια πόρτα κλειστή.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Ο μικρός ποιητής

2010-12-03T14:34:00.008+02:00

(όπως ο Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ)

Alberto Galvez

Αλλά ήρθε η στιγμή που ο μικρός ποιητής, αφού πολύ έγραψε στην άμμο, στους τοίχους και στα χαρτιά, ανακάλυψε επιτέλους ένα δρόμο. Κι όλοι οι δρόμοι οδηγούν στην έκδοση. «Καλημέρα», είπε. Ήταν κάποιο γραφείο εκδόσεων γεμάτο στοίβες ποιήματα. «Καλημέρα», είπαν τα ποιήματα. Ο μικρός ποιητής τα κοίταξε. Έμοιαζαν όλα στο ποίημά του. «Τι είσαστε;», τους ρώτησε έκπληκτος. «Είμαστε ποιήματα», είπαν τα ποιήματα. «Α!» έκανε ο μικρός ποιητής... Κι αισθάνθηκε πολύ δυστυχισμένος. Το ποίημά του, του ’χε πει, πως ήταν το μοναδικό στο σύμπαν. Και να που υπήρχαν χιλιάδες μέσα σ’ ένα μόνο γραφείο. «Θα αισθανόταν πολύ προσβεβλημένο, αν το ’βλεπε αυτό», σκέφτηκε, «θα ’βηχε πολύ και θα ’κανε πως πεθαίνει, για ν’ αποφύγει τη γελοιοποίηση. Και θα ’μουνα υποχρεωμένος να κάνω, πως το φροντίζω, γιατί αλλιώς για να με ταπεινώσει κι εμένα, θ’ αφηνόταν στ’ αλήθεια να πεθάνει...» Μετά σκέφτηκε κι αυτό: «Νόμιζα, πως έχω τον πλούτο ενός μοναδικού στον κόσμο ποιήματος και δεν έχω παρά ένα συνηθισμένο ποίημα. Αυτό κι η ποιητική μου συλλογή, που περιμένει να εκδοθεί και που ίσως να μην εκδοθεί ποτέ, δεν με κάνουν δα και κανένα μεγάλο ποιητή...» Και ξάπλωσε στα χαρτιά κι έκλαψε. Τότε είναι που παρουσιάστηκε ένας υπεύθυνος εκδόσεων. «Καλημέρα», είπε ο υπεύθυνος εκδόσεων. «Καλημέρα», απάντησε ευγενικά ο μικρός ποιητής, που στράφηκε μα δεν είδε τίποτα. «Εδώ είμαι», είπε η φωνή, «πίσω απ’ αυτές τις στοίβες χειρογράφων» «Ποιος είσαι;», είπε ο μικρός ποιητής. «Είσαι πολύ εντυπωσιακός...» «Είμαι ένας υπεύθυνος εκδόσεων», είπε ο υπεύθυνος εκδόσεων. «Έλα να διαβάσεις το ποίημά μου», του πρότεινε ο μικρός ποιητής. «Είμαι τόσο λυπημένος...». «Δεν μπορώ να το διαβάσω», είπε ο υπεύθυνος εκδόσεων. «Δεν έχεις συστάσεις και δεν μου το επιτρέπει ο εκδότης, ειδικά για τα ποιήματα». «Α! συγγνώμην» έκανε ο μικρός ποιητής. Αλλά μετά από σκέψη πρόσθεσε: «Τι σημαίνει «συστάσεις»;» «Είναι κάτι πολύ σημαντικό», είπε ο υπεύθυνος εκδόσεων. «Σημαίνει «κάποιος σε στέλνει σε μένα». «Κάποιος;» «Βέβαια», είπε ο υπεύθυνος εκδόσεων. «Για μένα, ακόμα δεν είσαι παρά ένας ποιητάκος εντελώς όμοιος με εκατό χιλιάδες άλλους ποιητάκους. Και δεν σ’ έχω ανάγκη. Για σένα, δεν είμαι παρά ένας υπεύθυνος εκδόσεων όμοιος με δεκάδες υπεύθυνους εκδόσεων. Όμως, αν σε στείλει κάποιος, θα ’χω έναν λόγο να διαβάσω το ποίημά σου. Θα διαβάσω το ποίημά σου και θα ’μαι για σένα αυτός που θα νοιαστεί να πείσει τον εκδότη...» «Αρχίζω να καταλαβαίνω», είπε ο μικρός ποιητής. «Υπάρχει ένα ποίημα... νομίζω αυτό με έχει στείλει ...» «Μπορεί», είπε ο υπεύθυνος εκδόσεων. Αλλά ο υπεύθυνος εκδόσεων ξαναγύρισε στην ιδέα του: «Η δουλειά μου είναι μονότονη. Κυνηγώ ταλέντα, οι συγγραφείς με κυνηγούν. Όλα τα ταλέντα μοιάζουν μεταξύ τους κι όλοι οι συγγραφείς μοιάζουν μεταξύ τους. Έτσι πλήττω λιγάκι. Αλλά αν κάποιος σε στείλει σε μένα, η δουλειά μου θα ’ναι εύκολη. Θ’ αναγνωρίζω ένα ποίημα που θα ’ναι διαφορετικό απ’ όλα τ’ άλλα. Τ’ άλλα ποιήματα με κάνουν να κρύβομαι πάλι πίσω απ’ αυτές τις στοίβες χειρογράφων. Το δικό σου θα με καλεί να το υπερασπίσω στον εκδότη. Και μετά, κοίτα! Βλέπεις εκεί κάτω τα πιεστήρια με το χαρτί; Εμένα δε μου αρέσει η ποίηση. Η ποίηση εμένα μου είναι άχρηστη. Οι συλλογές ποιημάτων δεν μου θυμίζουν τίποτα. Οι εκδότες δεν τις θέλουν γιατί δεν κερδίζουν απ’ αυτές. Κι αυτό είναι θλιβερό. Ο υπεύθυνος εκδόσεων σώπασε και κοίταξε για πολύ το μικρό ποιητή: «Σε παρακαλώ ...βρες κάποιον», είπε. Έτσι ο μικρός ποιητής υποσχέθηκε στον υπεύθυνο εκδόσεων πως θα ψάξει να βρει κάποιον. Μετά ο υπεύθυνος εκδόσεων πρόσθεσε. «Πήγαινε να ξαναδείς τα ποιήματα, θα καταλάβεις ότι το δικό σου είναι μοναδικό στον κόσμο, θα ξανάρθεις να μ’ αποχαιρετήσεις, κι εγώ θα σου χαρίσω ένα μυστικό.» Ο μικρός ποιητής πήγε να δει τα ποιήματα και ξανάρθε στον υπεύθυνο εκδόσεων: «Αντίο» είπε. «Αντίο», είπε ο υπεύθυνος εκδόσεων. «Να το μυστικό μου. Είναι πολύ απλό: μόνο με την καρδιά βλέπεις καλά. Την ουσία δεν την βλέπουν τα μάτια.» «Την ουσία δεν την βλέπουν τα μάτια», επανέλαβε ο μικρός ποιητής, για να το θυμάται. «Ο χρόνος που έχασες για το ποίημά σου αυτός είναι που κάνει το ποίημά σου τόσο σημαντικό.» «Ο χρόνος πού έχασα για το ποίημά μου...», έκανε ο μικρός ποιητής, για να το θυμάται. «Οι εκδότες ξέχασαν αυτή την αλήθεια», είπε ο υπεύθυνος εκδόσεων. «Αλλά εσύ δεν πρέπει να το ξεχάσεις. Γίνεσαι για πάντα υπεύθυνος γι' αυτό που έχεις δημιουργήσει. Είσαι υπεύθυνος για το ποίημά σου...» «Είμαι υπεύθυνος για το ποίημά μου», επανέλαβε ο μικρός ποιητής, για να το θυμάται.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Ο φανταστικός αναγνώστης

2010-12-02T17:49:00.006+02:00

Alberto Galvez

Στη λευκή ηλεκτρονική σελίδα κάποιου κειμενογράφου όπως και στο λευκό χαρτί, όταν συγκροτείται ένα λογοτεχνικό κείμενο συντελείται ένα μικρό θαύμα. Κάποιος μπορεί να το αναγνωρίσει στην ίδια την ύπαρξη του κειμένου που ξεδιπλώνεται από το μηδέν, στην κρυφή δυναμική τού ύφους που το διατρέχει καθώς εδραιώνεται, στην πλοκή του θέματός του όπως υφαίνεται ή στο αδιόρατο κάτι που του προσδίδει τη λογοτεχνικότητά του. Το θαύμα για μένα δεν είναι σε τίποτα απ’ αυτά. Ο φανταστικός αναγνώστης του κειμένου είναι αυτός που μου προκαλεί δέος. Υπάρχει πάντα ένας φανταστικός αναγνώστης που πρέπει να ικανοποιηθεί, διαφορετικός για κάθε κείμενο κι αυτός δημιουργείται ταυτόχρονα με το κείμενο. Το θέμα είναι πως το κείμενο κάποια στιγμή τελειώνει και παίρνει και τ’ όνομά του. Ο αναγνώστης του όμως είναι πάντα αόρατος, ανώνυμος, κρυμμένος πίσω από το κείμενο, διαβάζει, συναισθάνεται, επιτρέπει, διεισδύει, αποφασίζει για το κείμενο και ταυτόχρονα παρατηρεί από τη διάστασή του κι εσένα που δημιουργώντας το κείμενο, δημιούργησες κι εκείνον. Αυτόν τον αναγνώστη φοβάμαι πως αν δεν τον δελεάσω θ’ αγνοήσει το κείμενο, έρμαιο της λήθης. Το κείμενο είναι ζωντανός οργανισμός που τρέφεται από το φανταστικό αναγνώστη του, επιβιώνει χάρη σ’ αυτόν κι ο χρόνος της ανάγνωσης είναι το πιο μεγάλο θαύμα. Κάποιες φορές πάλι, αυτός ο φανταστικός αναγνώστης προϋπάρχει του κειμένου και τότε το κείμενο είναι προδιαγεγραμμένο πως θα ευτυχήσει. Η συγγραφή του είναι μια σύμπραξη σ’ αυτήν την περίπτωση μεταξύ του δημιουργού του και του αναγνώστη. Ο δε ανίδεος συγγραφέας ισχυρίζεται πως κάποια ξένη φωνή οδηγεί το χέρι του, νιώθει ότι αποτελεί ένα διάμεσο, ανατριχιάζει στην ιδέα της μεταφυσικής και θυμώνει γιατί είναι σα να μην έχει εξουσία στο ίδιο του το κείμενο όσο αυτό γράφεται. Άλλοτε ο φανταστικός αναγνώστης εμφανίζεται εκ των υστέρων, κάποια στιγμή απρόσμενη ενώ το κείμενο περιμένει δίχως πνοή. Τότε ο αναγνώστης το ανασταίνει κυριολεκτικά ως θαυματοποιός. Η ανάγνωση λοιπόν είναι μια λειτουργία εξίσου θαυμαστή με τη γραφή. Δεν είναι πρόσληψη αλλά ένα είδος γραφής, η τελική γραφή, η ολοκλήρωση του κειμένου μέσα στο μυαλό και στην καρδιά του αναγνώστη. Ο φανταστικός αναγνώστης είναι αυτός που αποφασίζει για την τύχη ενός κειμένου και ίσως εξαιτίας του ο γραφέας του κειμένου ονομάζεται συγγραφέας και η λειτουργία της γραφής συγγραφή. Η δε πρόθεση του συγγραφέα να πει κάτι συγκεκριμένο υποσκελίζεται πάντα απ’ αυτό που θέλει να διαβάσει και διαβάζει ο αναγνώστης. Κι αναρωτιέμαι μπορεί να υπάρχει τελικά κείμενο, λογοτεχνικό κείμενο, που να μην περιέχει τον αναγνώστη του; Κι απ’ την άλλη τι γίνεται με τον αναγνώστη μιας μακρινής εποχής όταν ένα κείμενο έχει πια γίνει λογοτεχνικό απολίθωμα του μακρινού παρελθόντος;

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Κωσταντίνος Καφάφης - Μια βιογραφία χωρίς ποίηση

2010-11-30T17:39:00.018+02:00

Η Χαρίκλεια παντρεύτηκε τον Πέτρο-Ιωάννη Καβάφη στην Κωνσταντινούπολη το 1849. Αυτή ήταν 14 ετών και εκείνος 36. Τα δύο πρώτα χρόνια του γάμου τους τα πέρασαν στην Πόλη. Το 1852 έφυγαν για την Αγγλία, όπου ο Καβάφης μεταμόρφωσε την ανατολίτισσα νεαρά σε γυναίκα του κόσμου, με αγγλικά, γαλλικά και ζωγραφική. Το 1854 ή το 1855 η οικογένεια (που στο μεταξύ είχε αποκτήσει τρία παιδιά, τον Γεώργιο -1850-, τον Πέτρο-Ιωάννη -1851- και τον Αριστείδη -1853-) εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια. «Ορισμένες φωτογραφίες της από την εποχή εκείνη, παρά την ατελή φωτογραφική μέθοδο των δεκαετιών '50 και '60, δείχνουν πως υπήρξε πράγματι ωραιοτάτη» έγραφε ο Κωνσταντίνος Καβάφης για τη μητέρα του.

Χαρίκλεια Καβάφη

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια τον Απρίλιο του 1863. Ο πατέρας, Πέτρος-Ιωάννης Καβάφης «εκέρδιζε πολλά και τα εξόδευεν αφθόνως βαστώντας στην κοινωνία υψηλό βαθμό μεγαλεμπόρου», όπως έγραψε αργότερα ο μικρότερος γιος τους, Κωνσταντίνος, έχοντας μια εταιρεία εισαγωγών - εξαγωγών κυρίως βαμβακιού και υφασμάτων. Η οικογένεια Καβάφη ζει την εποχή αυτή μέσα σε εξαιρετικές συνθήκες ευημερίας. Στο ισόγειο του διώροφου σπιτιού των Καβάφηδων στην αριστοκρατική οδό Serif, στεγάζονταν τα γραφεία του ακμαιότατου εμπορικού οίκου «Καβάφης & Σία» (κύριος συνέταιρος ο Γεώργιος Καβάφης, θείος του ποιητή, εγκατεστημένος στο Λονδίνο), ενώ η οικογένεια του Πέτρου-Ιωάννη Καβάφη διαβίωνε με χαρακτηριστική άνεση στο πρώτο και στο δεύτερο πάτωμα. Η Χαρίκλεια Καβάφη, τότε συνεπικουρούταν από έναν γάλλο παιδαγωγό, μια αγγλίδα νταντά, τέσσερις-πέντε έλληνες υπηρέτες (γραικούς), έναν ιταλό αμαξά και έναν αιγύπτιο σεΐζη (ιπποκόμο).

Το 1870 με το θάνατο του πατέρα Καβάφη αρχίζει μια πορεία της οικογένειας προς την οικονομική κρίση και παρακμή. Το 1872 η Χαρίκλεια Καβάφη μετακομίζει με τα παιδιά της στην Αγγλία όπου και θα παραμείνουν τα επόμενα έξι χρόνια (κυρίως στο Λίβερπουλ αλλά και στο Λονδίνο). Ο μικρός Καβάφης σπουδάζει σε αγγλικό σχολείο αλλά παράλληλα μαθαίνει ελληνικά και γαλλικά. Μετά από λίγα χρόνια παραμονής στην Αγγλία αναγκάζονται να επιστρέψουν στην Αλεξάνδρεια καθώς η οικογενειακή επιχείρηση διαλύεται. Ο Καβάφης συνεχίζει τις σπουδές του στο Εμποροπρακτικό Λύκειο «Ερμής» ενώ παράλληλα υπάρχουν σαφή στοιχεία ότι κατά το διάστημα που μεσολάβησε ανάμεσα στην επιστροφή από την Αγγλία (1878) και στο ξεκίνημα της φοίτησης στον «Ερμή» (1881), ο Καβάφης είχε αρχίσει να μελετά από μόνος του βιβλία από τις δανειστικές βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας. Σ' αυτήν την τριετία ανάγεται και η φιλόδοξη απόπειρά του να συντάξει ένα ιστορικό λεξικό, προσπάθεια που δεν ολοκληρώθηκε αφού τα λήμματα του έργου σταμάτησαν «στη μοιραία λέξη Αλέξανδρος».

Το 1882, κατά την αιγυπτιακή εξέγερση κατά των Άγγλων, μετακομίζει με την οικογένειά του για τρία χρόνια (ως τον Οκτώβριο του 1885) στην Κωνσταντινούπολη, στο σπίτι του Φαναριώτη παππού του, Γεωργάκη Φωτιάδη. Ενώ τα αδέλφια του επιστρέφουν στην Αλεξάνδρεια για να εργαστούν και να συντηρήσουν την οικογένεια, η Xαρίκλεια κι ο Κωνσταντίνος παρέμειναν στην Κωνσταντινούπολη, περιμένοντας την αποζημίωση της ασφαλιστικής εταιρείας για το κατεστραμμένο σπίτι τους. Με την επιστροφή του, τον Οκτώβριο του 1885, στην Αλεξάνδρεια, ο Καβάφης εγκαταλείπει την αγγλική υπηκοότητα (που είχε αποκτήσει ο πατέρας του στα 1850) και παίρνει την ελληνική.

Τα οικονομικά απασχόλησαν πολύ τον Καβάφη, που θυμόταν τα μεγαλεία της παιδικής του ηλικίας και δεν ήθελε να ξεπέσει. Εργάστηκε από νωρίς και ήταν εγγεγραμμένος χρηματομεσίτης από το 1894 ως το 1902 στα Χρηματιστήρια της Αλεξάνδρειας. Ταυτόχρονα έπαιζε τυχερά παιχνίδια. Αυτή η παράλληλη δραστηριότητα του επέτρεψε να ζει με σχετική άνεση ως το θάνατό του.

Τα πρώτα χρόνια μετά την επιστροφή στην Αλεξάνδρεια αρχίζει να εργάζεται, όχι ακόμη συστηματικά, αλλάζοντας διάφορα επαγγέλματα όπως του δημοσιογράφου στην εφημερίδα «Τηλέγραφος» (1886), του μεσίτη στο Χρηματιστήριο Βάμβακος (1888) και του άμισθου γραμματέα στο Γραφείο Αρδεύσεων του Υπουργείου Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου, (1889-1892) όπου και θα προσληφθεί ως έκτακτος έμμισθος υπάλληλος το 1892, καθώς δεν είχε Αιγυπτιακή ή Βρετανική υπηκοότητα. Θα εργαστεί μόνιμα εκεί επί τριάντα χρόνια, μέχρι το 1922, φτάνοντας στο βαθμό του υποτμηματάρχη. Πόσες φορές μες στην δουλειά μου μ’ έρχεται μια ωραία ιδέα, μια σπάνια εικόνα, σαν ετοιμοκαμωμένοι αιφνίδιοι στίχοι, και αναγκάζομαι να τα παραμελώ, διότι η υπηρεσία δεν αναβάλλεται. Έπειτα σαν γυρίσω σπίτι μου, σαν συνέλθω κομμάτι, γυρεύω να τ’ ανακαλέσω αλλά πάνε πια. Και δικαίως. Μοιάζει σαν η Τέχνη να με λέγει «Δεν είμαι μια δούλα εγώ• για να με διώχνεις σαν έρχομαι, και να ‘ρχομαι σαν θες. Είμαι η μεγαλύτερη Kερά του κόσμου. Και αν με αρνήθηκες, προδότη και ταπεινέ, για το ελεεινό σου καλό σπίτι, για τα ελεεινά σου καλά ρούχα, για την ελεεινή καλή κοινωνική σου θέση, αρκέσου μ’ αυτά λοιπόν, (αλλά πού μπορείς ν’ αρκεσθείς) και με τες λίγες στιγμές που όταν έρχομαι συμπίπτει να είσαι έτοιμος να με δεχθείς, βγαλμένος στην πόρτα να με περιμένεις, όπως έπρεπε να είσαι κάθε μέρα».

O Kαβάφης σπανίως εγκατέλειπε την Αλεξάνδρεια: έκανε εκδρομές και σύντομα ταξίδια αναψυχής στην Αίγυπτο (ιδίως στο Κάιρο τον χειμώνα, όπως έκανε και ο πατέρας του) αλλά στο εξωτερικό γνωρίζουμε ότι ταξίδεψε μόνον πέντε φορές. Το 1897 ταξίδεψε με τον αδελφό του Ιωάννη-Κωνσταντίνο στο Λονδίνο και το Παρίσι, το 1901 και το 1903 ταξίδεψε με τον αδελφό του Αλέξανδρο στην Αθήνα, όπου και ξαναπήγε το 1905 για την αρρώστια και τον θάνατο του Αλέξανδρου. Το επόμενο (και τελευταίο) ταξίδι του ήταν είκοσι επτά χρόνια αργότερα, με τον Αλέκο και την Pίκα Σεγκοπούλου, και πάλι στην Αθήνα για αρρώστια, αλλά αυτή τη φορά για την δική του.

Η Χαρίκλεια Καβάφη γράφει στον Τζων και τον Κωνσταντίνο, την εποχή που τα δύο αδέλφια ταξίδευαν στη Γαλλία και Αγγλία, στα «φίλτατα και χρυσά παιδάκια» της: «Να τρώτε καλά, και προπαντός beef, και να παχαίνετε, πολυαγαπημένα μου παιδάκια». Να τρώνε καλά και να προσέχουν το φαγητό τους στη Γαλλία όπου, «αι σάλτζαις σκεπάζουν πολλά!!» να προσέχουν τα πάντα, «Κωστάκη,» -ο Καβάφης ήταν τότε 34 χρόνων- «στον ζωολογικό κήπο μην πας πολύ κοντά στους φίλους σου τα ζώα, γιατί καμιά φορά θυμώνουν...». Στα ελάχιστα γράμματα που έχουν διασωθεί δείχνουν ότι τα παιδιά τής ανταποδίδουν την έγνοια της, την πληροφορούν για τις κινήσεις τους και μοιράζονται μαζί της τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις τους. Εδώ ο Κωνσταντίνος Καβάφης είναι «ο Λιγνός» (Thin One) και η Χαρίκλεια «η Χοντρή» (Fat One). «Χοντρή μου!», σημείωνε συχνά ο ποιητής, μέσα σε μικρή παρένθεση, σε χαρτάκια ή διάφορα τετράδια, πνιγμένος από ξαφνική νοσταλγία και θλίψη μετά το θάνατό της.

Στην Αλεξάνδρεια, ο Κωνσταντίνος κατοικούσε με τη μητέρα του και τους αδελφούς του Παύλο και Ιωάννη-Κωνσταντίνο. Ήσαν οι δύο πλησιέστεροι προς τον Κωνσταντίνο, και όχι μόνον ηλικιακά: ο Παύλος ήταν γνωστός στην Αλεξάνδρεια ως ο ομοφυλόφιλος Kαβάφης, και ο Ιωάννης-Κωνσταντίνος ως ο ποιητής Kαβάφης (στην Αγγλική γλώσσα). Τα ανύπαντρα αδέλφια μαζί με τη «Χοντρή» τους δειπνούσαν στις εφτά και μισή. Μετά τα γεύματα η Χαρίκλεια καθόταν σε μία πολυθρόνα και συχνά ο Κωνσταντίνος ξάπλωνε σ' έναν καναπέ δίπλα της. Στις δέκα η ώρα η Χαρίκλεια ετοιμαζόταν για ύπνο. Τέτοια ώρα ο «Λιγνός» της έτρωγε ένα γλυκό. Κι εκείνη, έχοντας εμπλουτίσει το τετράδιό της με λογής λιχουδιές, του παρείχε πελτέδες και σερμπέτια από καΐσια (βερίκοκα), ρετζέλι από κυδώνι, χουρμάδες γλυκό, πουτίγκες, revani, ασουρέ, γαλακτομπούρεκα, charlotte Russe και γενικότερα «ωραίαι πατισαρίαι». Ακόμα και στο ημερολόγιο που κράτησε ο ποιητής για τις τελευταίες μέρες της «Χοντρής» του, σημειώνει: «29 Ιανουαρίου, Κυριακή. Το τελευταίο Κυριακάτικο γεύμα - αλίμονο μου! αλίμονο μου». Και τη Δευτέρα, 30 Ιανουαρίου: «Το μενού ήταν σούπα, κοτόπουλο με πατάτες, παστιτσάκια και άλλα διάφορα» που δεν μπορούσε να θυμηθεί... Στις 4 Φεβρουαρίου του 1899 η «Χοντρή» του πέθανε. Το πρωί είχε επισκεφθεί το φωτογραφείο για να φωτογραφηθεί. «Ήταν ιδιαιτέρως ωραία», μας λέει ο ποιητής, και εμείς δυσκολευόμαστε να το δούμε. «Όλως αξιέπαινος ήταν ο χαρακτήρας της. Η ζωή της δεν υπήρξε ευτυχής: ήταν όμως πάντοτε γενναία στις αντιξοότητες, πάντοτε αξιοπρεπής και τιμία» προσπαθώντας «να βαστήξει» στο σπίτι της, με αξιοπρέπεια, τη σειρά της, την αίσθηση και τον τρόπο των παλιών μεγαλείων. «Δίχως χρήματα η ζωή δεν αξίζει τίποτα, αγαπημένο μου παιδί, το ξέρω γιατί έχω στερηθεί όλες τις χαρές της. Αλλά εάν υπάρχει υγεία, και είναι κανείς λογικός όπως εσύ, χρυσό μου αγοράκι, πάντα θα περνάς καλά...».

Μετά τον θάνατο της Χαρίκλειας το 1899, ο Καβάφης έμεινε με τα δύο αδέλφια του ως το 1904, οπότε και ο Ιωάννης-Κωνσταντίνος μετακόμισε στο Κάιρο. Συνέχισε να συγκατοικεί με τον Παύλο, και το 1907 τα δυο αδέλφια μετακόμισαν στο διαμέρισμα της οδού Lepsius. Την επόμενη χρονιά, ο Παύλος έφυγε για ταξίδι στο εξωτερικό και δεν επέστρεψε ποτέ στην Αίγυπτο. Έτσι ο Κωνσταντίνος έμεινε μόνος για πρώτη φορά το 1908, σε ηλικία 45 ετών. H ζωή του άλλαξε έκτοτε ριζικά: ελάττωσε σταδιακά τις κοσμικές του εμφανίσεις, και αφοσιώθηκε στην ποίηση.

Εκτός από τις δύο ανιψιές του, Xαρίκλεια Αριστείδη Καβάφη και Ελένη-Αγγελική-Λουκία Αλεξάνδρου Καβάφη, ο Κωνσταντίνος έδειξε αδυναμία προς τον Αλέκο Σεγκόπουλο, γιο της ελληνίδας ράπτριας Ελένης Σεγκοπούλου, η οποία ήταν στην υπηρεσία της Χαρίκλειας Καβάφη. H ασυνήθιστη φροντίδα του Καβάφη για τον Σεγκόπουλο (μετέπειτα κληρονόμο του), καθώς και η πανθομολογούμενη φυσιογνωμική ομοιότητά τους, οδήγησαν πολλούς στο συμπέρασμα ότι ο Σεγκόπουλος ήταν γιος του Καβάφη, ενδεχόμενο το οποίο δεν μπορεί να αποκλειστεί, αφού (σύμφωνα με την πρώτη σύζυγο του Σεγκόπουλου, Pίκα) ο Κωνσταντίνος δεν ήταν αποκλειστικά ομοφυλόφιλος. Εξ ίσου πιθανό είναι το ενδεχόμενο ο Αλέκος να ήταν ο νόθος γιος ενός αδελφού του Καβάφη, το οποίο θα αιτιολογούσε το γεγονός ότι οι δυο άνδρες δεν μίλησαν ποτέ για την ιδιάζουσα σχέση τους. Ο Τίμος Μαλάνος έχει μιαν άλλη εκδοχή για τη σχέση του Καβάφη με το Σεγκόπουλο την οποία και θα δούμε παρακάτω.

Ο Καβάφης αγαπούσε το χρήμα και τη δόξα αναφέρει η Χαρίκλεια Βαλιέρι - Καβάφη, ανιψιά του ποιητή, και συμπληρώνει πως αυτό το χαρακτηριστικό του ήταν η αιτία της διχόνοιας που επήλθε μεταξύ τους κατά το άνοιγμα της διαθήκης του Τζων, όταν είδε πώς αυτός θα έμενε έξω από την περιουσία των αδελφών του. Ήλθε στο σπίτι μου, για να μου πει ότι ο Τζων τον είχε αποκληρώσει. Του απάντησα ότι δεν ήμουν υπεύθυνη γι' αυτό εγώ. Και πρόσθεσε: «Φύλαξε καλά αυτή την περιουσία γιατί άλλην δεν πρόκειται πια να πάρεις». Του απάντησα πώς «ούτε και περιμένω». Όταν αρραβωνιάστηκα, ήρθε να με δει και η ματαιοδοξία του μου φάνηκε πολύ ικανοποιημένη, αλλά οι σχέσεις μας παρέμειναν ψυχρές.

Ο I.A. Σαρεγιάννης που συνάντησε τρεις τέσσερις φορές τον Καβάφη γράφει για το σπίτι του ότι βρισκόταν σ’ ένα πάνω πάτωμα μισολαΐκής και ατημέλητης πολυκατοικίας. Μόλις έμπαινες, έβλεπες ένα διάδρομο φαρδύ, κατάφορτο με έπιπλα. Τοίχος πουθενά δε φαινόταν, παντού ήταν κρεμασμένοι πίνακες ζωγραφικής, και ιδίως κάτι ράφια ή αραβικές εταζέρες με άπειρα βάζα, μικρά, μεγάλα, ή και πελώρια ακόμη. Στο διάδρομο αυτόν ήταν αραδιασμένες στη γραμμή διάφορες πόρτες• η τελευταία άνοιγε στο σαλόνι όπου ο ποιητής δεχόταν τους επισκέπτες. Την αίθουσα αυτή πολύ θαύμαζα άλλοτε, άλλα ένα πρωί του 1929 περνώντας να πάρω κάτι συλλογές του που επρόκειτο να δώσω σε φίλους του στο Παρίσι, έμεινα πολλή ώρα μόνος στο δωμάτιο αυτό, και μπόρεσα ψυχρά να το αναλύσω. Μ’ έκπληξη για πρώτη φορά αντιλήφθηκα, πως ήταν κατάφορτο από τα πιο αλλοπρόσαλλα πράγματα: βελούδινες, ξεθωριασμένες πολυθρόνες, υφάσματα παλιά Μπουχάρας και Ινδιών στα παράθυρα και στον καναπέ, ένα γραφείο μαύρο με χρυσά, καρέκλες pliantes σαν αυτές που βρίσκονται στις αποικίες, στα bungalows, ράφια στους τοίχους και τραπέζια με άπειρα κολονάκια, μια κόρη της Τανάγρας, βάζα κακόγουστα του 1900, χαλιά ανατολίτικα κάθε λογής, βάζα κινέζικα και ζωγραφιές κτλ. κτλ. Τίποτε το εξαιρετικό και το πραγματικά ωραίο δε διάκρινα· έτσι που ήταν μαζεμένα μου θύμισαν τα μαγαζιά, όπου πουλούν έπιπλα παλιά. Πόσο φως, ή με περισσότερη ακρίβεια, πόση δόση φωτός έπρεπε να έχει το περιβάλλον του σπιτιού του, πολύ φαινότανε να απασχολεί τον Καβάφη. Γι’ αυτό ανησυχούσε διαρκώς, γι’ αυτό μεριμνούσε. Σαν φωτογράφος συχνά σηκωνότανε κι’ άνοιγε, έκλεινε, μισόκλεινε σε διάφορες γωνιές τα παραθυρόφυλλα, τραβούσε ή μισοτραβούσε τους μπερντέδες, άναβε ή μισοκατέβαζε το φως της λάμπας του πετρελαίου, πρόσθετε ή ξανάσβηνε ένα ή και περισσότερα κεριά, πρόσεχε κ’ υπέβαλλε με ευγένεια σε κάθε επισκέπτη πού θα καθίσει. Δεν χρησιμοποίησε ποτέ ηλεκτρικό ρεύμα στο σπίτι του και ο φωτισμός του χώρου, μετά τη δύση του ηλίου, γινόταν με κεριά. Το βιβλιοδετείο, ας το πούμε έτσι, του Καβάφη ήταν ένα δωμάτιο γυμνό, που είχε, όταν το είδα, όλα τα παραθυρόφυλλα ανοικτά και τον ήλιον όλο μέσα. Ήταν γεμάτο με απλά τραπέζια, ή ίσως με τρίποδα και τάβλες απάνω. Εκεί βρίσκονταν σε διάφορες στοίβες τα ποιήματά του• η κάθε στοίβα αντιπροσώπευε ένα ποίημα. Όταν αποφάσιζε να στείλει μια συλλογή από τις τελευταίες του, καθόταν την παραμονή και πρόσθετε με το χέρι του στον τυπωμένο πίνακα των περιεχομένων τους τίτλους των ποιημάτων, που είχε γράψει στο μεταξύ. Στον διάδρομο του σπιτιού του βρισκόταν η βιβλιοθήκη του, έπιπλο βαρύ και άβολο. Μόνο μετά τον θάνατό του έτυχε να ρίξω τυχαία μια ματιά σ’ αυτό και μ’ έκπληξη ανακάλυψα, πως ο Kαβάφης δεν αγαπούσε τα βιβλία. Πολλά δεν ήταν, καμιά τριακοσαριά τα υπολογίζω, αλλά κι’ αυτά δεν τον αντιπροσώπευαν καθόλου, δεν σ’ έκαναν να υποψιασθείς τι άνθρωπος ήταν ο Kαβάφης. H βιβλιοθήκη του ήταν σαν το σπίτι του, ένα ανεμομάζωμα ξεκάρφωτων πραγμάτων.

Ενώ οι περισσότεροι μιλούν για την αγγλίζουσαν προφορά του, ίσως και για κάποιες αγγλικές λέξεις που έχωνε κάθε τόσο σε αυτά που έλεγε, ο Στρατής Πασχάλης μας λέει πως άκουσε παλιότερα έναν άνθρωπο που τον είχε συναντήσει, στα νιάτα του, στην Αλεξάνδρεια, να αναφέρει: «Τίποτε απ' αυτά δεν είναι αλήθεια, μιλούσε θαυμάσια ελληνικά, χωρίς να τα συγχέει με καμιά άλλη γλώσσα, χωρίς καμιά ξενική προφορά». Ακόμα, ένα συγγενικό πρόσωπο του Καβάφη, που γνώρισε ο Στρατής Πασχάλης στα μαθητικά του χρόνια, του είπε χαμογελώντας συγκαταβατικά, όταν ήρθε στην κουβέντα η γραφική πλευρά του Καβάφη, αυτή που έβλεπαν οι λογοτέχνες, Αθηναίοι και Αλεξανδρινοί, που τον συναντούσαν τα απογεύματα στη οδό Lepsious, «αυτά -ουζάκια, ελιές και χαριτολογίες- συνέβαιναν το απόγευμα, γιατί ήθελε να κερδίσει συμπάθειες, το βράδυ ήταν ένας τρομερά σνομπ και σοβαρός ευπατρίδης που έπινε το ουίσκι του στο καζίνο, παρέα με ανθρώπους της τάξης του, παντελώς αδιάφορος για τους λογοτεχνίσκους».

Μετά τη γνωριμία του με τον Καβάφη στην Αθήνα τον Ιούλιο του 1901 ο Ξενόπουλος μεταξύ άλλων τον περιγράφει στα "Παναθήναια": "Είναι νέος, αλλ’ όχι εις την πρώτην νεότητα. Βαθειά μελαχρινός ως γηγενής της Αιγύπτου, με μαύρο μουστάκι, με γυαλιά μύωπος, με περιβολήν αλεξανδρινού κομψευόμενου, αγγλίζουσαν ελαφρότητα και με φυσιογνωμία συμπαθή η οποία όμως εκ πρώτης όψεως δεν λέει πολλά πράγματα. Υπό το εξωτερικόν εμπόρου, γλωσσομαθούς κι ευγενέστατου και κοσμικού, κρύπτεται επιμελώς ο φιλόσοφος κι ο ποιητής".

Το 1922 δηλώνει την πρόθεσή του να μη συνεχίσει την εργασία του στις Αρδεύσεις απ' όπου και παραιτείται με το βαθμό του υποτμηματάρχη («επιτέλους ελευθερώθηκα απ' αυτό το μισητό πράγμα») και χωρίς καμιά περίσπαση αφοσιώνεται στη συμπλήρωση του ποιητικού του έργου. Το 1926 η κυβέρνηση του δικτάτορα Πάγκαλου απονέμει στον Καβάφη το παράσημο του Φοίνικος, διάκριση την οποία ο ποιητής αποδέχεται υποστηρίζοντας ότι «Το παράσημο μου το απένειμε η Ελληνική Πολιτεία, την οποία σέβομαι και αγαπώ. Η επιστροφή του παρασήμου θα είναι προσβολή εκ μέρους μου προς την Ελληνικήν Πολιτείαν γι' αυτό και το κρατώ».

Το 1926, ο Ξενόπουλος αποδίδοντας για μια ακόμη φορά το παλιό πορτρέτο του Καβάφη, γράφει στον Τίμο Μαλάνο: "Πολύ νέος δεν ήταν μα στιλπνός. Μ' αυτή τη στίλβη τον φέρνω πάντα στη θύμησή μου. Έστιλβαν τα κατάμαυρα μαλλιά του, η κάτασπρη χωρίστρα του, τα μάτια του πίσω απ' τα ματογυάλια, το μελαχρινό πετσί του, τα στολίδια του, τα ρούχα του όλα. Η ομιλία του πολύ αλλιώτικη απ' τη δική μας εδώ, μου φάνηκε λιγάκι επιτηδευμένη. Δεν μιλούσε ελεύθερα. Στεκόταν θα ’λεγες, να βρίσκει ή να διαλέγει τις λέξεις. Σύνολο ωστόσο πολύ ιδιόρρυθμο, πολύ συμπαθητικό και πολύ επιβλητικό. Τέτοιος ήταν εκείνο τον καιρό ο Καβάφης"

Ο Παλαμάς ποτέ δεν παραδέχτηκε τον Καβάφη ως ποιητή. Αλλά κι ο Καβάφης δεν συμπαθούσε τον Παλαμά. Τον έλεγε περιπαιχτικά μάλιστα Παρλαμά λόγω του ότι ήταν πολυγραφότατος (Ο Παλαμάς). Άλλωστε ο Καβάφης εκτιμούσε μόνο όσους τον θαύμαζαν και τον εκτιμούσαν σαν ποιητή.

Η Χαρίκλεια Βαλιέρι - Καβάφη, λέει για τον θείο της: «Ο Καβάφης έγραφε ένα-δύο ποιήματα το χρόνο. Τρία, το πολύ. Τα έγραφε, τα διόρθωνε, τα ξαναδιόρθωνε, τα έσβηνε, τα ξανάγραφε. Τυραννιούντανε για να τα γράψει. Ήθελε να είναι τέλεια. Δεν ήταν η σκέψη που του έλειπε, ήτανε πώς να τα γράψει τέλεια. Εγώ ήμουνα σπίτι του - πήγαινα πολύ συχνά σπίτι του, και στο τελευταίο σπίτι που κατοικούσε, οδός Lepsius - και διάβαζα τα βιβλία που είχε. Έγραφε κι έπειτα το ξεσκούσε. Ξανάγραφε και το 'πιανε και το 'κανε μια μπάλα και το 'ριχνε με θυμό μες στο πανέρι. Τον έπιαναν τα νεύρα του. Έπειτα σηκωνούντανε τα μαλλιά του επάνω, έτσι. Κι έκανε τα χέρια του έτσι, και τα σήκων' απάνου κι έκανε: αααα! Είχε τρομερά νεύρα. Σηκωνούντανε τα μαλλιά, είχε σγουρά μαλλιά, όλοι οι Καβάφηδες είχαν σγουρά μαλλιά. Λοιπόν, σηκωνούντανε τα μαλλιά κι έλεγε αααα και τα τραβούσε. Είχε νευρική κατάσταση. Οι Καβάφηδες ήταν όλοι νευρικοί. Είχαν και τη συνήθεια του δυνατού τσαγιού, το οποίον τους έκαμνε και γινούνταν σα δαίμονες από το θυμό.»

Στην καθημερινότητά του ο ποιητής έκανε «σχολαστική απογραφή των μεγάλων και των μικρών εξόδων, των μεγάλων και των μικρών εργασιών, των καθημερινών υποχρεώσεων, με τη σύνταξη ποικίλων πινάκων και καταλόγων. Υπάρχει κατάλογος ρούχων που παίρνει μαζί του σε ταξίδια, κατάλογος διαμαντικών της μητέρας του που του ανήκουν, κατάλογος εργασιών που πρέπει να γίνουν στο σπίτι (όπως ξεσκόνισμα κλπ.) κατάλογος με δαντέλες, προφανώς από τα υπάρχοντα της Χαρίκλειας. Έκανε και καταλόγους ποιημάτων γραμμένων στην καθαρεύουσα, αποκηρυγμένων, ατελών, χρονολογικούς πίνακες σύνθεσης ποιημάτων αλλά και θεματικούς (με βάση έναν κεντρικό χαρακτήρα τους που αφορούσε στην ιστορία, στη θρησκεία, στον απολεσθέντα χρόνο και τη φθορά, στον εγκλεισμό...). Χρονολογικά πρώτος κατάλογος είναι ένα σημειωματάριο που επιγράφεται Τζόγος.

Ο Kαβάφης ίδρυσε και το περιοδικό Αλεξανδρινή Τέχνη, το οποίο ουσιαστικά το συντηρούσε, με τη βοήθεια του Αλέκου και της Ρίκας Σεγκοπούλου με τους οποίους συγκατοικούσε στο ίδιο κτίριο της οδού Lepsius, όπου ήταν και τα γραφεία του περιοδικού.

Ο Μανόλης Λάσκαρης, γεννημένος το 1912 στο Κάιρο, με καταγωγή από τη Σμύρνη και αριστοκρατική γενιά, εργάστηκε ως τραπεζικός υπάλληλος στην Αλεξάνδρεια. Εκεί γνώρισε τον Καβάφη για τον οποίο λέει: «Δεν πρέπει να πλύθηκε ποτέ στη ζωή του. Ερχόταν πελάτης στην τράπεζα που δούλευα και βρόμαγε από μακριά, κι ας έβαζε φτηνά αρώματα». Ο Τίμος Μαλάνος παρά την εκτίμηση που έτρεφε στο πρόσωπο του Καβάφη, στις «Απόκρυφες σελίδες» δεν του χαρίζεται. Από μια συνάντησή τους, το 1916: «Το ότι ο Καβάφης πενήντα τεσσάρων μόλις χρονών δεν είχε τα δόντια του, τίποτα το περίεργο. Λίγοι νέοι και νέες δεν έχασαν πρόωρα τα δικά τους; Το περίεργο με τον Καβάφη είναι άλλο. Το πώς αυτός ένας εραστής τού Ωραίου, παρ' όλο που ήξερε την αστάθεια της οδοντοστοιχίας του, δεν απέφευγε να τρώει κουρμάδες μπροστά σε άλλους!». Από μία συνάντηση Καβάφη - Μαλάνου, το 1921 ή το 1922: «Τώρα πια δεν έδειχνε γέρος, μα ήτανε γέρος. Οι κουβέντες του όπως πάντα ευχάριστες. Τις διακόπτει όμως σε λίγο ένα συμπαθητικότατο γατάκι που νιαουρίζει στα πόδια μας. Κι ενώ εκείνος με πολλή στοργή σχολιάζει, φιλοσοφώντας, τις χαριτωμένες κινήσεις του μικρού ζώου, εγώ σκύβω να το χαϊδέψω. Και τότε άθελά μου βλέπω να κρέμονται λυμένα πάνω στο ένα του υπόδημα, δύο ύποπτης λευκότητας δεσίματα απ' το μακρύ του εσώρουχο. Ένας άλλος θα αηδίαζε. Εγώ τον δικαιολόγησα. Δεν είχα μπροστά μου ένα μπεκιάρη; Ποιος να τον περιποιηθεί; Ποιος να τον φροντίσει; Ποιος να του ετοιμάσει καθαρά εσώρουχα; Όσο συλλογιζόμουνα αυτά όλα, δεν μου ήτανε δυνατό να δικαιολογήσω τον επίσημο εραστή του. Αλήθεια, πώς μπορούσε να κοιμάται μ' ένα τέτοιο γέρικο κι αηδιαστικό σώμα; Και μόνη η αναπαράσταση με τη φαντασία μου μιας τέτοιας σκηνής εμένα τουλάχιστο με ανατρίχιαζε. Όχι όμως κι εκείνον. Αλλά και γιατί να τον ανατριχιάσει; Λίγοι στην κοινωνία μας κάνουν από ανάγκη και αηδέστερες δουλειές; Γιατί μια δουλειά κατά βάθος είχε διαλέξει και αυτός. Μια δουλειά που του εξασφάλιζε ένα παρόν τεμπελιάς και μαζί ένα ξέγνοιαστο μέλλον. Την ανέμελη δουλειά του ζιγκολό». Ποιος ήταν ο ζιγκολό; Ο κληρονόμος Αλέκος Σεγκόπουλος, που βρέθηκε «μπλεγμένος στο ερωτικό δίχτυ του Καβάφη, από το 1916 ως το 1933».

E M Forster (1879-1970)

Χάρη στη λογοτεχνική φιλία του Άγγλου μυθιστοριογράφου Ε.Μ. Forster και του Κωνσταντίνου Καβάφη και με τη μεσολάβηση του πρώτου, ο Καβάφης βρίσκεται ξαφνικά, έστω και δι’ αντιπροσώπου, να συνομιλεί με το μεγάλο λογοτεχνικό κέντρο. Μεταφράσεις ποιημάτων του από τον Αλεξανδρινό δικηγόρο Γιώργο Βαλασσόπουλο αρχίζουν να δημοσιεύονται στα σημαντικότερα λογοτεχνικά περιοδικά της Βρετανίας (μεταξύ των οποίων το Criterion του Έλιοτ, το Αthenaeum και το Νation). Ο Forster επιμελείται τις μεταφράσεις, κάποτε με τη συνδρομή και άλλων, όπως ο Τ.Ε. Lawrence (ο γνωστός Λόρενς της Αραβίας) που αποδεικνύεται καβαφικός φαν. Τα ποιήματα γίνονται δεκτά με ενθουσιασμό και πολύ σύντομα ο Λέοναρντ Γουλφ, σύζυγος της Βιρτζίνιας, προτείνει μια έκδοση ποιημάτων στα αγγλικά από τον εκδοτικό τους οίκο, τον Ηoggarth Ρress. Στέλνει μάλιστα στην Αλεξάνδρεια, εν έτει 1925, και σχετικό συμβόλαιο. Τότε ο Καβάφης κάνει μια από τις πιο αινιγματικές κινήσεις της εκδοτικής του ζωής: αρχίζει να κωλυσιεργεί (λέει στην αρχή ότι οι μεταφράσεις χρειάζονται ξανακοίταγμα). «Η επίμονη σιωπή του με κάνει να πιστεύω ότι ουσιαστικά είναι ενάντιος σε κάθε πιθανή δημοσίευση μεταφρασμένων ποιημάτων του σε βιβλίο» γράφει ο Forster, που μάλλον πιάνει διαισθητικά την ουσία του θέματος. Ο Καβάφης έκανε με τις αγγλικές μεταφράσεις ό,τι και με τα ποιήματά του στα ελληνικά: ανέβαλλε την οριστική τους έκδοση και διάθεση σε βιβλίο ώστε ουσιαστικά αυτή να γίνει μετά τον θάνατό του (η πρώτη αγγλική έκδοση σε βιβλίο έγινε τελικά σχεδόν είκοσι χρόνια μετά, πάντα από τον Ηoggarth Ρress των Γουλφ αλλά με άλλον μεταφραστή, τον Ιωάννη Μαυροκορδάτο). Και άλλοι λόγοι μπορεί να συνετέλεσαν σε αυτή την κωλυσιεργία, όπως ότι ο πρώτος μεταφραστής καθυστερούσε, ή δεν φαινόταν έτοιμος να μεταφράσει τα ερωτικά ποιήματα. Ίσως όμως βαθύτερα, η απόσταση που κρατάει ο Καβάφης, τόσο στη φιλία του με τον Forster όσο και στην προοπτική της έκδοσής του στα αγγλικά, να έχει να κάνει με ένα βαθύτερο παιχνίδι εξουσίας. Ο Καβάφης αρνείται να αφήσει να τον κάνουν ό,τι θέλουν. Δεν δέχεται ούτε την αγγλική έκδοση ως αυτοσκοπό ούτε τον Forster ως Πυγμαλίωνα.

Από το 1930 αρχίζει να υποφέρει από το λάρυγγά του και τον Ιούλιο του 1932 οι γιατροί διαγιγνώσκουν καρκίνο του λάρυγγα. Έρχεται στην Ελλάδα, το 1932 για να κάνει τραχειοτομή και στερείται τον προφορικό λόγο. Επικοινωνεί πια με τους επισκέπτες του με γραπτά σημειώματα. Ο Ι.Α. Σαρεγιάννης μας λέει πως οι γιατροί συμβούλεψαν τον Καβάφη μετά την εγχείρησή του στο νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού, να πάγει στην εξοχή για να αναλάβει. Ο ποιητής ανέβηκε στην Κηφισιά στο αναρρωτήριο «Αναγέννηση». Στην πρώτη μου επίσκεψη εκεί τον ρώτησα, αν ήταν ευχαριστημένος, αν του άρεσε η Κηφισιά. Με τράβηξε στο παράθυρο. Μου έδειξε το θαυμάσιο τοπίο… «Με πλήττουν», μου είπε στη λιγοσύλλαβη γλώσσα, που του είχε αφήσει ακόμη στη διάθεσή του η ελεεινή κατάσταση του λαιμού του. Στην Κηφισιά δεν κάθισε πολύ καιρό. Φώναξαν και διαμαρτύρονταν οι γιατροί του. Εκείνος δεν τους άκουσε. Κατέβηκε στην Αθήνα και εγκαταστάθηκε στην Ομόνοια. Το ξενοδοχείο του όμως με τα πελώρια σαλόνια του δεν κατόρθωνε να τον συγκρατήσει, ούτε σαν ήταν περιτριγυρισμένος από ένα σωρό φίλους, περίεργους ή θαυμαστές. Ένα απόγευμα αργά που είμαστε μαζεμένοι γύρω του καμιά εικοσαριά, μας ζήτησε «συγγνώμην» και μας άφησε «για λίγα λεπτά» για να ανέβει, όπως είπε, στο δωμάτιό του. Αργούσε όμως, και επειδή βιαζόμουν έφυγα χωρίς να τον αποχαιρετήσω. Δεν είχα απομακρυνθεί πολύ από το ξενοδοχείο του και τον αντιλήφτηκα να τριγυρνά μέσα στο πλήθος της Ομόνοιας. Δεν τον πλησίασα. Τον παρακολούθησα από μακριά και τον είδα να μπαίνει και να βγαίνει στην οδό Αθηνάς, στην οδό Αγίου Κωνσταντίνου και στους άλλους γύρω δρόμους. Περπατούσε βιαστικά, με το κεφάλι μισογερμένο δεξιά και προς τα πάνω, με τα μεγάλα δάκτυλα των χεριών του μισοχωμένα στις μασχάλες του γελέκου.

Τον Απρίλιο του 1933 η κατάστασή του επιδεινώνεται σοβαρά. Η φίλη του Ρίκα Σεγκοπούλου τού ετοιμάζει μια βαλιτσούλα για το νοσοκομείο, που βρισκόταν απέναντι από το σπίτι του. Διαισθάνεται ότι δεν πρόκειται να επιστρέψει και ξεσπάει σε αναφιλητά. Καθώς δεν μπορεί να μιλήσει, της γράφει: «Αυτή τη βαλίτσα την αγόρασα πριν 30 χρόνια, ένα βράδυ βιαστικά για να πάω στο Κάιρο για διασκέδαση. Τότες ήμουν υγιής, νέος και όχι άσχημος». Στις 29 του ιδίου μήνα, ξημέρωμα των γενεθλίων του, αφήνει την τελευταία του πνοή. Η ανιψιά του Χαρίκλεια Βαλιέρι - Καβάφη, σχολιάζει: «…στο τέλος της ζωής του ήταν πολύ άρρωστος, είχε καρκίνο στο λαιμό. Πέθανε απ' αυτό. Κι ήτανε μόνος του, μ' ένα στενό φίλο, τον Σεγκόπουλο, εις τον οποίον αφήκε την περιουσίαν του κι όλα τα έπιπλα της γιαγιάς και του παππού μου, στα οποία είχαμε δικαίωμα η εξαδέλφη μου κι εγώ. Ήτανε του παππού μου. Ο Κωστής είχε ένα μέρος. Δεν κάναμε φασαρία όταν ανοίξαμε τη διαθήκη. Τα πήρε όλα ο Σεγκόπουλος.» «Ο Καβάφης τελείωσε την τη ζωή του στις 29 Απριλίου του 1933, σ’ ένα μακρόστενο φέρετρο τοποθετημένο στην εκκλησία του Αγίου Σάββα όπου οι καμπάνες χτυπούσαν αραιά και πένθιμα...».

γιώργος παναγιωτίδης

Σταχυολόγηση βιογραφικών στοιχείων του Κωσταντίνου Καβάφη από τις παρακάτω πηγές:

1. Αρχείο Καβάφη: Το σύνολο των χειρογράφων, βιβλίων, εγγράφων, φωτογραφιών και άλλων τεκμηρίων τα οποία είχε διατηρήσει και ταξινομήσει ο ίδιος ο Καβάφης και μετά τον θάνατό του, το 1933, πέρασαν στον κληρονόμο του Αλέκο Σεγκόπουλο. Ο Σεγκόπουλος τα διαχειρίστηκε αρχικά με τη βοήθεια της πρώτης συζύγου του Ρίκας Αγαλλιανού και στη συνέχεια με τη βοήθεια πολλών μελετητών, με άνισα ωστόσο αποτελέσματα. Το 1963 ο ίδιος ο Σεγκόπουλος ανέθεσε τη μελέτη και την έκδοση του Αρχείου Καβάφη στον Γ.Π. Σαββίδη. Το 1969, μετά τον θάνατο του Σεγκόπουλου, η δεύτερη σύζυγός του και κληρονόμος του Κυβέλη Τρεχαντζάκη πούλησε το Αρχείο Καβάφη στον Γ.Π. Σαββίδη, ο οποίος προώθησε αρχικώς την καταλογογράφηση και τη μικροφωτογράφιση του Αρχείου και στη συνέχεια προχώρησε στη σταδιακή έκδοση του υλικού με τη βοήθεια άλλων φιλολόγων. Το 1995, μετά τον θάνατο του Σαββίδη, το Αρχείο Καβάφη περιήλθε στην κυριότητα του Μανόλη Σαββίδη, ο οποίος το ενέταξε στο υλικό του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού (από την ίδρυση αυτής της μη κερδοσκοπικής εταιρείας το 1996) και το διαχειρίζεται με τη βοήθεια των φιλολόγων Νταϊάνα Χάας, Ρενάτα Λαβανίνι και Μιχάλη Πιερή. (Το Βήμα, 30/9/2009)

2. Tίμος Mαλάνος, O ποιητής K.Π. Kαβάφης. (O άνθρωπος και το έργο του), εκδ. Γκοβόστη, 1933. (Οριστική έκδοση, συμπληρωμένη και με άλλες μελέτες: εκδ. Δίφρος, 1957).

3. I.A. Σαρεγιάννης, «Το πιο τίμιο - την μορφή του» (1944), Σχόλια στον Καβάφη, εκδ. Ίκαρος, 1964 και «Ο Καβάφης άνθρωπος του Πλήθους» (1949), εκδ. Ίκαρος, 1973

4. Επιμέλεια Λένας Σαββίδη, Λεύκωμα Καβάφη 1863-1910, εκδ. Ερμής 1983

5. Στρατή Τσίρκα , Ο Καβάφης και η εποχή του, εκδ. Κέδρος 1958 (Όγδοη έκδοση 1987)

6. Δασκαλόπουλος Δημήτρης, Ο βίος και το έργο του Κ.Π. Καβάφη, εκδ. Μεταίχμιο, 2002

7. Επιμέλεια Μιχάλης Πιερής, Εισαγωγή στην ποίηση του Καβάφη, Πανεπιστημιακές εκδ. Κρήτης, 2001

επιστροφή

Παππούς photoshop

2010-11-25T14:23:00.004+02:00

Δεν είμαι βέβαιος αν πρέπει να πω είχε ή έχει δώδεκα εγγόνια. Ο ένας μου εξάδελφος πέθανε από ανακοπή στα σαράντα τρία. Τόσο είναι κι αυτός εδώ. Όσο είμαι τώρα κι εγώ. Μόνο εγώ όμως έχω όλο του το όνομα. Και το ίδιο βλέμμα. Όταν τον πρωτοείδα εδώ, απογοητεύτηκα γιατί δεν είχε πόδια. Έπρεπε να πάρω μιαν απόφαση για το μπόι του. Φοράει ένα καπέλο θαλασσινό. Δούλευε καρβουνιάρης στα βαπόρια. Τι ακριβώς δεν ξέρω, αλλά μέσα στη μουτζούρα ήταν. Έτσι αρρώστησε με καρκίνο στον πνεύμονα στα σαράντα τρία. Τα Σαββατόβραδα κατηφόριζε απ’ τη γειτονιά της Αγίας Τριάδας στα κουτούκια του λιμανιού κι έπαιζε λατέρνα. Τον κερνούσαν κι ένα ποτήρι κρασί, τσέπωνε και δυο δραχμές παραπάνω. Από καρβουνιάρης διαλέγω να λέω πως ήταν λατερνατζής. Κι η λατέρνα δεν έχει πόδια. Είναι κι αστόλιστη. Όποτε πέτυχα λατερνατζή στο δρόμο, έμεινα να τον χαζεύω για να καταλάβω. Κάθισα και τον σκανάρισα. Στις πέντε το απόγευμα κάθισα και ξημερώθηκα. Έφαγα ώρες ατελείωτες να του βρω δυο πόδια δανεικά, να του βάλω δυο πόδια άλλου να του πάνε. Γιατί το σακάκι του είναι παλιό και φαίνεται. Το παντελόνι θα έπρεπε κι αυτό να είναι παλιό και να φαίνεται. Του δοκίμασα πολλά παντελόνια. Τ’ άλλαξα ύψος, παράλλαξα το γκρι, τίποτα σοβαρό δεν πέτυχα. Όποιο κι αν του έβαλα, αστείο αποτέλεσμα. Ψεύτικα όλα και φαίνονταν. Του φώτισα το πρόσωπο. Είναι σκυθρωπός όμως. Κάτι σαν, τι μου λέτε τώρα. Για την λατέρνα έκοψα πόδια τραπεζιού. Ξυλόγλυπτα. Αυτά τα κεντράρισα καλά. Κάρφωνε τα τραγούδια και τη χόρδιζε μονάχος του. Είχε δυο κυλίνδρους. Σταμπάριζε τον έναν με παραδοσιακά, τον άλλο με τραγούδια της εποχής. Η Φραγκοσυριανή ήταν η τελευταία. Είχε γράψει κι ένα δικό του. Με στίχους. Πόρτα πού να βρεις για την αθανασία τώρα που αποξηράνανε και την Αχερουσία. Απ’ αυτά τίποτα δεν έμεινε. Κανείς δεν ξέρει τι απέγινε αυτή η λατέρνα. Το καπέλο του πάντως το έχει πάρει μαζί του. Έχω κι εγώ ένα παρόμοιο θαλασσινό. Δοκίμασα να στέκομαι κι εγώ δίπλα με το καπέλο μου. Βέβαια ήταν άκρως αναχρονιστικό. Δεν με πείραξε όμως αυτό. Ανατρίχιασα γιατί φαινόμουν λίγο πεθαμένος. Τελικά τον άφησα μονάχο του δίπλα στη λατέρνα, μπουρινιασμένο κι αστείο πάνω στα ψεύτικα πόδια του. Τα παπούτσια στραμμένα δεξιά, το σώμα και το κεφάλι αριστερά. Αυτή η λεπτομέρεια μου ξέφυγε στα πρώτα λεπτά του ενθουσιασμού. Τον έβλεπα πρώτη φορά ολόκληρο. Κατά τα άλλα καλός ήταν. Κρατούσε τη μανιβέλα με το αριστερό. Αριστερόχειρας όπως κι εγώ. Αν καθόταν λίγο πιο αριστερά θα μπορούσα να βεβαιωθώ και για το μήλο του Αδάμ. Αν το έχω όπως κι αυτός. Τον έβαλα να στέκεται μπροστά από κάτι κρασοβάρελα. Τον είχαν σ’ έναν τοίχο μπροστά και δεν έλεγε. Στις πέντε το απόγευμα κάθισα και ξημερώθηκα. Ξεράθηκα με τον υπολογιστή στα πόδια. Το σώζω να κοιμηθώ και βλέπουμε. Παππούς photoshop. Αποθήκευση. Κλείσιμο. Τερματισμός λειτουργίας.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Ο συρμός της Λογοτεχνίας

2010-11-23T13:02:00.005+02:00

Alberto Galvez

Αφετηρία των περιπλανώμενων συγγραφέων. Προορισμός άγνωστος. Αγαπητοί συγγραφείς πριν κατευθυνθείτε προς τις αποβάθρες για να επιβιβαστείτε στους συρμούς της Λογοτεχνίας είναι υποχρεωτική η επικύρωση της συγγραφικής σας τάσεως στα Επικυρωτικά Μηχανήματα. Πραγματοποιείται διαρκής έλεγχος από εξουσιοδοτημένους φιλολόγους και κριτικούς λογοτεχνίας, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν οι συγγραφείς έχουν στην κατοχή τους έγκυρο τίτλο συγγραφικής τάσεως. Η Λογοτεχνία εντός ολίγων λεπτών καταφθάνει στην αποβάθρα. Στην περίπτωση που κάποιος συγγραφέας δε διαθέτει έγκυρο τίτλο συγγραφικής τάσεως, του επιβάλλεται πρόστιμο που αντιστοιχεί σε πολλαπλάσια συγγραφική άσκηση της προβλεπόμενης. Στοχάζεστε πάντοτε και μη χαζεύετε στο χώρο της αποβάθρας. Αν συνοδεύετε κάποιον ήρωα, μπαίνετε και βγαίνετε στη Λογοτεχνία μαζί του. Κινηθείτε προς το σημείο όπου δεν υπάρχει συνωστισμός. Σταθείτε δεξιά ή αριστερά από την έμπνευση για να βγουν οι συγγραφείς που επιθυμούν να αποβιβαστούν και στη συνέχεια επιβιβαστείτε. Εάν ακούσετε τον χαρακτηριστικό ήχο για το κλείσιμο της εμπνεύσεως απομακρυνθείτε από τη Λογοτεχνία και μη προσπαθήσετε να επιταχύνετε για να εισέλθετε στη Λογοτεχνία προλαβαίνοντας το κλείσιμο της εμπνεύσεως. Εάν υπάρχει συνωστισμός στα κείμενα που βρίσκονται κοντά σας, προχωρήστε στα επόμενα. Συνήθως ακολουθούν κείμενα όπου υπάρχουν λιγότεροι συγγραφείς και θα είστε πιο άνετα. Εάν βρίσκεστε στην αποβάθρα και υπάρχει έκτακτη ανάγκη, χρησιμοποιείστε το Τηλέφωνο Κινδύνου Συγγραφέων που υπάρχει στους Φιλολογικούς Σταθμούς. Πατήστε το κόκκινο κομβίο έκτακτης ανάγκης και μιλήστε με τον Υπεύθυνο της Λογοτεχνίας. Ακολουθείστε τις οδηγίες του. Προσοχή: Η άσκοπη χρήση του διώκεται ποινικά. Εάν αντιληφθείτε κάποιο συγγραφέα στην τροχιά κίνησης της Λογοτεχνίας, πατήστε το κόκκινο κομβίο που βρίσκεται στα άκρα της κάθε αποβάθρας και διακόπτει τη συγγραφή των κειμένων. Προχωρείτε προς στο κέντρο της Λογοτεχνίας και αφήνετε χώρο για τους υπόλοιπους συγγραφείς. Μέσα στα κείμενα, εάν παραμένετε χωρίς λέξεις, να κρατείστε από τις λέξεις που υπάρχουν στη οροφή. Μη στέκεστε πολύ κοντά στις κοινοτοπίες, μη στηρίζεστε πάνω τους. Σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, χρησιμοποιείστε το Σήμα Κινδύνου Συγγραφέων. Τραβήξτε τη γραφίδα προς τα κάτω για να μιλήσετε με τον Οδηγό της Λογοτεχνίας. Ακολουθείστε τις οδηγίες του. Προσοχή: H άσκοπη χρήση της διώκεται ποινικά. Μην προσπαθείτε να παραβιάσετε την έμπνευση. Μην αντιγράφετε και μην επαναλαμβάνεστε στους χώρους της Λογοτεχνίας. Μην καταναλώνετε καλολογίες. Είναι πιθανό κάποιος να γλιστρήσει πατώντας σε λιπαρά απορρίμματα. Μην τρέχετε, μην κάνετε φασαρία και μην παίζετε με τον εξοπλισμό στους χώρους της Λογοτεχνίας. Εάν αντιληφθείτε κάποιο ξεχασμένο κεφάλαιο ή ξεχασμένη παράγραφο ή πρόταση μην την αγγίξετε. Μπορεί να είναι κάτι επικίνδυνο. Το ταξίδι προσφέρεται και αντίστροφα, για τα κείμενά σας, με τους συρμούς του Συγγραφέα. Σας ευχόμαστε ένα καλό και άνετο ταξίδι. Επόμενη στάση των Αναγνωστών.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Ο βίος και η πολιτεία του Ομήρου Ελληνίδη, μια αληθινή ιστορία

2010-11-15T16:35:00.008+02:00

Alberto Galvez

Ο Όμηρος Ελληνίδης, μεγαλορρήμων συγγραφέας, έστησε τη μικρή του φήμη κλέβοντας τις ιδέες των άλλων. Εργάστηκε το δυνατό λιγότερο και προτίμησε τα φιλολογικά σαλόνια όπου σύχναζε έστω και με δανεικά κοστούμια. Είχε πάντα έτοιμο κάποιο απόφθεγμα, κλεμμένο, προς εντυπωσιασμό αλλά σκέψη δική του καμία. Ετοίμαζε βιβλία άνευ λογοτεχνικού ενδιαφέροντος, προχειροδουλειές, με μόνο στόχο κάποιο εφήμερο κέρδος. Είχε βέβαια τον τρόπο του να διαφημίζει το έργο του σα να ήταν σπουδαίο και να πείθει πως η συγγραφή ήταν η κοπιώδης καθημερινότητά του. Τα λίγα χρήματα που εντέλει του απέδιδαν τα κακόγουστα βιβλία του τα σπαταλούσε ασκόπως. Εξάλλου οι εκδότες, ως γνήσιοι κερδοσκόποι, υπήρξαν αφειδείς δανειστές του. Κάθε επένδυση από μέρους τους σε βιβλίο του Ελληνίδη ήταν βέβαια καταδικασμένη, αν είχαν να περιμένουν από τις πωλήσεις του, αλλά όλοι τους γνώριζαν πως υπήρχε μια ικανή περιουσία την οποία θα μπορούσαν να του κατάσχουν εύκολα και η ρήτρα αυτή πάντα συνόδευε το κάθε καινούριο συμβόλαιο που υπέγραφε για ένα βιβλίο. Ο μεγαλορρήμων συγγραφέας, Όμηρος Ελληνίδης, κυριευμένος από άκρατο κομφορμισμό, εκμεταλλεύτηκε επιπλέον στο έπακρο όποια προσφορά πλουσίου φιλότεχνου. Όσοι έπεσαν στην παγίδα να του δώσουν χρήματα για να συγγράψει, δεν κέρδισαν άλλο εκτός από μία ακόμα κακόγουστη προχειροδουλειά ενώ ο Ελληνίδης σπαταλούσε ως συνήθως την επιδότηση ενός ακόμα Μαικήνα του σε κάποια κοσμοπολίτικη παραλία. Ιδιαιτέρως του άρεσαν οι τελετές, όσο δε λαμπρότερες, όσο πομπωδέστερες τόσο το καλύτερο. Καθώς μάλιστα ο ίδιος δεν είχε και πολλά να παρουσιάσει για τον εαυτό του, παρουσίαζε στην πρώτη τέτοια ευκαιρία, τους πραγματικά σπουδαίους προγόνους του, πιστεύοντας ότι προκαλούσε ακόμα εντονότερο εντυπωσιασμό. Μπορεί να μην είχε να φάει αλλά τάιζε πάντα πάντες τους συγγραφείς, πλουσιοπάροχα. Ακόμα κι αν ήξερε ότι τίποτα δεν θα είχε να κερδίσει από μια εξαντλητική σπατάλη, φρόντιζε για σπουδαία, ανεπανάληπτα και άνευ προηγουμένου γεύματα, γιατί υστερόβουλος δεν ήταν. Ήταν μόνο λάτρης των δημοσίων σχέσεων και θύμα της ματαιοδοξίας του. Είχε δε το προτέρημα να είναι υπερβάλλων και με τη φιλοξενία. Φιλοξενούσε τους πάντες και τρόπον τινά αγαθός καθώς ήταν κατά βάθος, υπήρξε θύμα εκμετάλλευσης συχνάκις. Λίγο ο ήλιος που είχε καθίσει πάνω του, λίγο η θάλασσα που απλωνόταν στο κτήμα του εμπρός. Διότι ο Όμηρος Ελληνίδης, εκτός από σπουδαιότατους προγόνους, ετύγχανε να έχει τη νομή και την κατοχή ενός ιδιαιτέρως προνομιούχου παραθαλασσίου κτήματος. Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος, όσα πάνε κι όσα έρθουν, έλεγε τέτοια πολλά, κλεμμένα όλα, κι έζησε όλη του τη ζωή κοντόφθαλμα χωρίς σκοπό και δίχως ίχνος αγωνίας για το μέλλον του ή για την υστεροφημία του. Ο Όμηρος Ελληνίδης ολίγον καιρό πριν αρρωστήσει βαρέως, δέχτηκε την αυστηρή κριτική του τελευταίου εκδότη του, ο οποίος και του επέβαλε σκληρά μέτρα, όρους και προϋποθέσεις για την έκδοση του επόμενου βιβλίου του. Του ζήτησε το ανήκουστο να δουλέψει σκληρά με λιγότερα χρήματα. Τον πίεζαν βέβαια εν χορώ οι προηγούμενοι εκδότες του, δανειστές και κερδοσκόποι αλλά αρκετά πονόψυχοι, απαιτώντας ελεγχόμενη αναδιάρθρωση του χρέους του. Του πρότειναν ελεγχόμενη πτώχευση, πράγμα που σήμαινε στροφή εκατόν ογδόντα μοιρών στον τρόπο ζωής του. Ο γιατρός από την άλλη αποφάνθηκε επιβράδυνση της ανάκαμψης του. Ο Όμηρος Ελληνίδης σωφρονισμένος ολίγον τι, έως το τέλος του βίου του προσπάθησε να εργαστεί αν και πυρετώδης, πυρετωδώς. Τίποτα δεν έμεινε απ’ αυτόν μετά το πέρας του βίου του παρ’ εκτός η δύσθυμος φήμη του. Έμειναν βεβαίως στη θέση τους και ο ήλιος και η θάλασσα του προνομιούχου κτήματός του μα κι αυτά δεν ήταν πια δικά του.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Μισό χείλη μισό μάγουλο

2010-10-13T09:02:00.006+03:00

Alberto Galvez

Ένας άνδρας και μια γυναίκα συναντιούνται σε ένα κρεοπωλείο. Πολλή ώρα, πολλή σιωπή. Μετά εκείνη λέει, τελικά δε με ξεπέρασες ποτέ.

Μία ώρα πριν εκείνος φιλάει τη γυναίκα του, μισό χείλη μισό μάγουλο. Φεύγει για την αγορά. Θα περάσει να πάρει και δυο εισιτήρια κοινωνικού τουρισμού.

Μία ώρα μετά, εκείνη περιμένει στο ωδείο του συζύγου της το νεαρό γιατρό μαθητή για να λύσουν ασκήσεις αρμονίας.

Σ’ αγαπάω της είπε κι έφυγε γρήγορα από το κρεοπωλείο. Εκείνη, την ώρα που βγαίνει ο κιμάς δεύτερη φορά από τη μηχανή, μονολογεί. Κι εγώ σ’ αγαπάω.

Όταν την είδε πλάι του, ζητούσε από τον κρεοπώλη δυο τρία κιλά παϊδάκια.

Εκείνη δεν είχε σκοπό να ψωνίσει κάτι από το κρεοπωλείο.

Ο κιμάς είναι δίπλα της σε όλη τη διάρκεια του μαθήματος. Κάνω εξαιρετικά κεφτεδάκια, λέει στο νεαρό γιατρό, αν θες έλα να φάμε μαζί, ο άντρας μου λείπει στη Λάρισα.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Υπατία

2010-10-12T13:18:00.011+03:00

Υπατία ελεύθερη

Η κόρη μου Υπατία

έλαβε όλη μου τη φροντίδα

και πρώτος εγώ ο Θέωνας,

φιλόσοφος κι αστρονόμος,

υπήρξα δάσκαλός της

μα χάθηκε πια

αυτή που λάμπρυνε

την Αλεξανδρινή Πλατωνική Σχολή,

αυτή που θαύμασαν και φθόνησαν με πάθος.

Ενώ επέστρεφε στο σπίτι επί δίφρου,

την κύκλωσε όχλος ζηλωτών

την έπιασε με βία

την έσυρε στο Caesarium

κι εκεί την γύμνωσε

της έσκισε τις σάρκες μ’ αιχμές κεράμων

κι ύστερα τεμαχισμένο τ’ ωραίο σώμα της

το έριξε κομμάτια στην πυρά.

Ήταν Μάρτιος του 415

κι η έχθρα δύο ανδρών

του επισκόπου Κύριλλου

και του επάρχου Ορέστη

του θανάτου της ήταν αιτία.

Μάλλον του Κύριλλου η θέληση

του όχλου καλλιέργησε το μένος

κατά των εθνικών

κι αν λάμπρυνε την πόλη η κόρη μου Υπατία

συνήθεις είναι πια

στην Αλεξάνδρεια τέτοιες σκηνές αιματηρές.

Υπατία δέσμια

Απέλειπε το κάλος, το πνεύμα της Υπατίας

έσβησε η Πλατωνική σχολή Αλεξανδρείας

εγώ ο Θέωνας φιλόσοφος και δάσκαλός της

φρόντισα της κόρης μου εντέλει το χαμό της.

Αλλόφρονες χριστιανοί τη γύμνωσαν με βία

και της κατέσχισαν με κεράμους τη σάρκα

τεμάχισαν τ’ ωραίο σώμα με φονική μανία

την έκαψαν παράφορες έφτασαν στα άκρα.

Πίστευαν η σοφία της τον Κύριλλο απειλούσε

κι αυτός των μαθητών της τον αριθμό φθονούσε

και για του Έπαρχου την έχθρητα την είχε αιτία.

Στου Caesarium τη σκάλα σκοτώθηκε η Υπατία

κι αν λάμπρυνε την Αλεξάνδρεια μέχρι χθες

συνήθεις είναι πια εδώ σκηνές αιματηρές.

Υπατία σε πέντε μέρη

Υπατία μου

κατακρεουργημένη

στο Caesarium.

Τεμαχισμένη

ωραία Υπατία

η σοφία σου.

Κομμάτια μαζί

Υπατίας, σοφίας

του όχλου τροφή.

Ορέστη κοίτα

νεκρή η Υπατία

καίγεται στο φως.

Γυμνή στη σκάλα

του Caesarium σβήνουν

κάλος και πνεύμα.

Caesarium

Στόματα γλώσσες φωτιά

κομματιάζουν οι κέραμοι

κατρακυλούν στη σκάλα μου πάνω

κομμάτια κομμάτια η Αλεξάνδρεια

της Υπατίας οι κραυγές

το δέρμα της φιλοσοφίας

του όχλου η λαύρα

η σκόνη της πλατωνικής σχολής

καπνίζει ο Κύριλλος στη ράχη μου

αποκαΐδια ιδεών

και στάχτες μιας φιλοσόφου

εδώ από τη σκάλα μου

οι αιματηρές σκηνές

γίνανε πια συνήθεια.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Η γριά Μώρα (απόσπασμα)

2010-05-20T14:23:00.000+03:00

Η γριά Μώρα έρχεται μέσα στον ύπνο σου.
Έρχεται πάνω στο στήθος σου.
Γελάει δίχως πρόσωπο. Δίχως γέλιο. Ξεγελάει τη γλώσσα σου.
Βάλε φωνή. Άνοιξε το στόμα σου. Άδειο.
Σου παίρνει τη φωνή.
Κράτα τα μάτια σου ανοιχτά. Στο σκοτάδι. Γκρι σύννεφο. Γκρι γριά.
Τα μάτια σου είναι κλειστά.
Σήκω. Κρατήσου απ’ το κρεβάτι σου. Το κρεβάτι σου τετράποδο.
Τρωκτικό υπνοδωματίου. Γκρι.

Σήκω. Κρατήσου απ’ τους τοίχους. Οι τοίχοι κυρτώνουν.
Στο πάτωμα γκρι σύννεφο απλώνεται.
Πατήματα κρεβατιού.
Το κρεβάτι πατάει στο πάτωμα. Το κρεβάτι πατάει στους τοίχους.

Σήκω. Σύρσου. Στα τέσσερα τετράποδο.
Η γριά Μώρα στο δωμάτιό σου.
Έρχεται δίχως σώμα.
Άδειο το στόμα σου.
Σέρνεται πάνω σου.
Σε πατάει να μην κουνηθείς.
Στο σκοτάδι κράτα τα μάτια σου ανοιχτά.
Μπαίνει σκοτάδι απ’ τις χαραμάδες.
Μπαίνει σκοτάδι στο σώμα σου.

Σήκω. Σύρσου στο φως. Δεν υπάρχει φως.
Ο διακόπτης δεν ανάβει την λάμπα.
Ο διακόπτης ώριμη κάμπια γκρι σέρνεται στους τοίχους.
Έφαγε το χρώμα. Αυλακίζει στους τοίχους και μπαίνει σκοτάδι.
Κυρτώνουν οι τοίχοι στο σκοτάδι.
Πάνω σου η γριά Μώρα σκώρος γκρι.
Έφαγε το φως κι έκατσε πάνω σου.
Σε πατάει να μην κουνηθείς.
Έφαγε τη φωνή σου.

Σήκω. Σύρσου στην πόρτα. Κράτα τα μάτια σου ανοιχτά.
Η πόρτα δεν ανοίγει. Δεν έχει πόμολο.
Το πόμολο μυριόποδο γκρι αρπακτικό τρέχει στο πάτωμα.
Στο πάτωμα γκρι σύννεφο απλώνεται.
Η πόρτα είναι μικρή. Μικρό στόμα με κοπτήρες τρωκτικού.
Μπαίνει σκοτάδι απ’ την κλειδαρότρυπα.
Η γριά Μώρα μεγαλώνει πάνω σου.

(...)

(Σημείωση: Η "Μώρα" ή "Μόρα" εμφανίζεται με "ω" και με "ο" στα λεξικά. Η σλάβικη προέλευσή της προτάσσει το "ο" παρ' όλα αυτά το "ω" προσδίδει στη λέξη μιαν επιθυμητή δισημία.)

γιώργος παναγιωτίδης

Η "Γριά Μώρα" ως θεατρική παράσταση στο Off-off Athens 2010 - 3ο φεστιβάλ θεατρικού perfomance, στο θέατρο "Επί Κολωνώ" από την ομάδα "Αλμαγέστη".

επιστροφή

Νυχτερινός τρόμος (Γριά Μώρα)

2010-04-06T10:39:00.001+03:00

Στις 2 και 3 Ιουνίου 2010, στο θέατρο "Επί Κολωνώ", η θεατρική ομάδα "Αλμαγέστη" (Λάσκαρη Κωσταντίνα, Μπαχαρνίκου Ξένια, Μπεζούγλωφ Αδριανός, Τσιντάρη Άρτεμις) παρουσίασε το "Νυχτερινό τρόμο" (Γριά Μώρα) του Γιώργου Παναγιωτίδη. Σκηνοθετική επιμέλεια, Σαμψών Φύτρος.

http://www.epikolono.gr/

Off-off Athens 2010 - 3ο φεστιβάλ θεατρικού perfomance

Το ποίημα "Γριά Μώρα" δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ποιητική, (τεύχος πέμπτο), Άνοιξη - Καλοκαίρι 2010 και αναρτήθηκε στο ηλεκτρονικό περιδικό www.e-poema.gr Η θεατρική του μεταγραφή έγινε επίσης από τον Γιώργο Παναγιωτίδη. (Σημείωση: Η "Μώρα" ή "Μόρα" εμφανίζεται με "ω" και με "ο" στα λεξικά. Η σλάβικη προέλευσή της προτάσσει το "ο" παρ' όλα αυτά το "ω" προσδίδει στη λέξη μιαν επιθυμητή δισημία.)

Η γριά Μώρα
του Γιώργου Παναγιωτίδη

Η «Μόρα» -με όμικρον-, είναι μια σκιά, μια εφιαλτική γριά ή μια νέα κοπέλα που εμφανίζεται στον ύπνο και πιέζει το στήθος του θύματός της προσπαθώντας να του κλέψει την ανάσα. Μόρα στα σλάβικα σημαίνει ερωμένη και πολλοί την συνδέουν μυθολογικά με την Λίλιθ, την πρώτη γυναίκα του Αδάμ αλλά και με την συγγενή ετυμολογικά Μορμώ, ένα μυθολογικό τέρας με το οποίο τρόμαζαν οι αρχαίοι Έλληνες τα άτακτα πιτσιρίκια. Σύμφωνα με την ιατρική ετυμηγορία η Μόρα δεν είναι παρά η παράλυση ύπνου ή υπνοπαράλυση. Πρόκειται για μια μικρή χρονική περίοδο, στα αρχικά στάδια του ύπνου (predormital) ή μετά το ξύπνημα (postdormital), κατά την οποία αδυνατούμε να εκτελέσουμε οποιαδήποτε μυϊκή κίνηση και ομιλία. Όταν κοιμόμαστε, ο εγκέφαλός μας σταματάει να στέλνει σήματα στους μυς και στα άκρα μας, ώστε να μην αντιδρούμε σωματικά όπως στα όνειρά μας. Ο άνθρωπος που βιώνει υπνοπαράλυση ανακτά τις αισθήσεις του από τον ύπνο, λίγο πριν ο εγκέφαλος ξεκινήσει και πάλι να στέλνει σήματα στο σώμα του και υφίσταται μια εικονική παράλυση, η διάρκεια της οποίας είναι συνήθως 20 με 30 δευτερόλεπτα, ενώ πολλές φορές φτάνει και τα 2 λεπτά. Τα πιο πιθανά αίτια αυτής της διαταραχής είναι η έλλειψη ύπνου, οι κακές διατροφικές συνήθειες πριν από τον ύπνο και το υπερβολικό άγχος.
Στην περίπτωση της περφόρμανς που είδαμε εχτές στο off-off festival στο «Επί Κολωνώ, η Μόρα, - η οποία στο δελτίο τύπου έχει γραφτεί με ωμέγα-, είναι μια εφιαλτική παρουσία στη ζωή ενός μοναχικού άντρα, η οποία ενσαρκώνεται από τρεις γυναίκες σε τρεις διαφορετικούς ρόλους: Της σκιάς, της ερωμένης και της μητέρας. Ένας άντρας προσπαθεί να γράψει για τον εφιάλτη του ενώ στο χώρο του εισβάλλουν τρεις διαφορετικές γυναίκες, αδηφάγες, δυναμικές, απρόβλεπτες που μπαίνουν στο παιχνίδι του και υποδύονται τις τρεις γυναικείες φιγούρες του εφιάλτη του. Ταυτόχρονα μέσα από αυτοσχεδιασμούς και με πολλές συγκρούσεις, στήνεται μια παράσταση, από την ομάδα των ηθοποιών, η οποία όμως μοιάζει ανά πάσα στιγμή έτοιμη να διαλυθεί. Με πρόσχημα την πρόβα για την παράσταση αλλά και την παράσταση που εμείς παρακολουθούμε, ο ήρωας δέχεται αντιφατικές διαταγές, υποτάσσεται σε αλληλοσυγκρουόμενες επιθυμίες και παραλύει κάτω από το φάσμα ενός θανάτου της ζωής του, που ξεφεύγει από τον έλεγχό του και μέσα από το παιχνίδι το θεατρικό αλλά και μέσα από τις πιέσεις που υφίσταται στην καθημερινότητά του και που τον παραλύουν εμποδίζοντας την αντίστασή του. Το ξύπνημά του, φέρνει μοναξιά, ο ύπνος του είναι πλημμυρισμένος από τους θηλυκούς του εφιάλτες, αυτούς που αποκτούν την ικανότητα να σαρκώνονται από τις ίδιες του τις αγωνίες κι από τις δικές του ενδόμυχες παρορμήσεις.

(...)

πηγή: "Επί Σκηνής"

Μαρία Κυριάκη

επιστροφή στη σελίδα "Γριά Μώρα"

επιστροφή στη σελίδα "Κείμενα"

Υποθετικός λόγος

2010-01-18T04:00:00.012+02:00

Αν πεθάνω σήμερα να πεθάνω από έρωτα.

Να σκύβει το μαύρο κυπαρίσσι να του λέω γιατί,

οι κάργιες στα κλαδιά του να είναι τα χίλια μου κομμάτια

κι η σιωπή, η ασήμαντη εκδίκησή μου.

Κι αν ζήσω σήμερα να ζήσω από έρωτα.

Να ξεπερνάω του κυπαρισσιού το ύψος,

την ομορφιά της κάργιας

κι η σιωπή να είναι εκεί γιατί δε θα χρειάζονται τα λόγια.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Λουκής Λάρας, μια αντιηρωική οπτική

2009-11-25T14:40:00.003+02:00

Διαφήμιση της τέταρτης έκδοσης του «Λουκή Λάρα», περιοδικό «Αττικό Μουσείο», Τεύχος 10 (Έτος Δ), 1891, σελ. 116.

Το βραχύ μυθιστόρημα «Λουκής Λάρας» είναι το εξέχον λογοτεχνικό δείγμα του Δημήτριου Βικέλα, διακεκριμένου εκπροσώπου του Ελληνισμού της διασποράς κατά τη δεκαετία του 1880 αλλά και των ελληνικών Γραμμάτων του 19ου αιώνα ή όπως ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του, εμπόρου, λοιπόν, ατελή και ατελή λογίου. Ο «Λουκής Λάρας» εντάσσεται στην περίοδο της στροφής της ελληνικής πεζογραφίας στο ρεαλισμό και ειδικότερα στην ηθογραφία, δύο συστήματα τα οποία είναι παράλληλα και συμπλεκόμενα. Η περίοδος αυτή ουσιαστικά σχετίζεται με την παρακμή του ρομαντισμού και την εμφάνιση του ρεαλισμού. Ουσιαστικά, οι Έλληνες πεζογράφοι που εμφανίστηκαν στο τέλος της δεκαετίας του 1870 και κατά τη δεκαετία του 1880, προσάρμοσαν στα ελληνικά τις συμβάσεις του ρεαλισμού και αυτό το ελληνικό είδος λογοτεχνίας που διαμορφώθηκε τότε, έγινε γνωστό με το συμβατικό όρο ηθογραφία. Ας σημειωθεί ότι ο όρος ηθογραφία ξεκίνησε από το γνωστό διαγωνισμό διηγήματος της Εστίας. Το έτος 1883 το περιοδικό Εστία προκήρυξε διαγωνισμό συγγραφής διηγήματος. Στην προκήρυξη, η οποία πιθανώς συντάχθηκε από τον εισηγητή της επιστήμης της Λαογραφίας στην Ελλάδα Ν. Πολίτη, βασική προϋπόθεση για τα υποψήφια έργα ήταν η εξής: «Η υπόθεσις του διηγήματος έσται ελληνική, τουτέστι θα συνίσταται εις περιγραφήν σκηνών του βίου του ελληνικού λαού.» Ως είδος ευδοκίμησε κυρίως χάρη στα κείμενα των Βιζυηνού, Παπαδιαμάντη και Καρκαβίτσα καταλήγοντας όμως σε γραφικές περιγραφές για βουνά και κάμπους. Το μυθιστόρημα του Βικέλα διαθέτει αυτά τα βασικά στοιχεία τα οποία ορίζουν μιαν εθνική λογοτεχνία. Έχει ελληνικό μύθο με ζωντανή και παραστατική διατύπωση, ελληνική ατμόσφαιρα, επιμελημένο ύφος, πλοκής και μελετημένη επιλογή λέξεων.

Θεματικά ο «Λουκής Λάρας» δεν είναι μόνο ιστορικό - πατριωτικό μυθιστόρημα. Επειδή σ’ αυτό υπάρχουν ηθογραφικά στοιχεία, περιγράφονται δηλαδή ήθη και αναπαριστάται η ζωή της εποχής, ο Βικέλας θεωρείται πρόδρομος του ηθογραφικού διηγήματος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα πραγματολογικά στοιχεία του μυθιστορήματος, με όσες ηθελημένες ή αθέλητες ανακρίβειες μπορεί να υπάρχουν σ’ αυτά, τα οποία όμως υποδηλώνουν την επιρροή του συγγραφέα από τη λαογραφία καθώς και την ηθογραφική του διάθεση. Ο Βικέλας περιγράφει με ιδιαίτερο ρεαλισμό κάθε φορά τα ιστορικά γεγονότα, τα πρόσωπα, τα τοπωνύμια και τον περιβάλλοντα χώρο στον οποίον εξελίσσονται τα γεγονότα της ζωής του Λουκή Λάρα. «Τα χωριά της Χίου ήσαν ως φυλακαί. Δεν έχουν τείχη, αλλά κατά τας τέσσαρας εξωτερικάς πλευράς των οικιών τα οπίσθια συνεχόμενα αποτελούν αδιάκοπον προτείχισμα. Αι θύραι των οικιών κείνται εντός του χωρίου, ή κεντρική δε αυτού οδός τέμνουσα των οικιών την συνέχειαν σχηματίζει του οχυρώματος την πύλην. Οδοί λίαν στεναί και οικοδομαί συνεσφιγμέναι πληρούσι τον χώρον, τον οποίον περιστοιχίζει η εξωτερική πλευρά των οικιών. Εις το μέσον ευρίσκονται οι πύργοι.»

Το γεγονός ότι ο «Λουκής Λάρας» αποτελεί ορόσημο για την κρίσιμη στροφή της ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής κατά τη δεκαετία του 1880 είναι και ο πρώτος άξονας της σημαντικότητας του. Χάρη στους χαμηλούς τόνους και το ρεαλιστικό χαρακτήρα του το έργο θεωρήθηκε ήδη από την κριτική της Γενιάς του 1880 ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην πεζογραφία των ρομαντικών χρόνων και τον ελληνικό ρεαλισμό, την ηθογραφία. Το μυθιστόρημα γράφεται το 1879 σε μιαν εποχή όπου ο ρομαντισμός της Α΄ Αθηναϊκής Σχολής βρίσκεται ήδη στην ωριμότητά του και συνομολογεί, μαζί με «Το αμάρτημα της μητρός μου» (1883) και το «Ποίος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου» (1883) του Γεωργίου Βιζυηνού, την εμφάνιση της ρεαλιστικής και ηθογραφικής πεζογραφικής παραγωγής της γενιάς του 1880. Αρχικά δημοσιεύτηκε σε δέκα συνέχειες στο περιοδικό Εστία. Μάλιστα αν και ήταν ήδη ολοκληρωμένο πριν τη δημοσίευση της πρώτης συνέχειας, ο συγγραφέας επανερχόταν με διορθώσεις και βελτιώσεις.

Ο «Λουκής Λάρας» έχει ως ιστορικό πλαίσιο την Επανάσταση του 1821 και εξ αυτού κατατάσσεται στα ιστορικά μυθιστόρημα της εποχής του αφού σκοπός του είναι να εξιστορήσει γεγονότα περασμένων εποχών και επιπλέον διαθέτει την απαραίτητη χρονική απόσταση απ’ αυτά τα γεγονότα. Ο Βικέλας όμως προσεγγίζει την Επανάσταση του 1821 με διαύγεια, χωρίς εθνικές ή ηρωικές εξάρσεις στις περιγραφές του και αυτός ο τρόπος του είναι χαρακτηριστικός μιας νέας νοοτροπίας. Το γεγονός αυτό ορίζει έναν δεύτερο άξονα σημαντικότητας του έργου ο οποίος και έχει να κάνει με τη νέα αντιηρωική οπτική που εισάγει. Ο «Λουκής Λάρας» σε τόνο περισσότερο προσωπικό και χωρίς ηρωικές υπερβάσεις μπορεί να θεωρηθεί προπομπός της πεζογραφικής παραγωγής της γενιάς του 1880 και για τον λόγο αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα αυτής της περιόδου. Αυτό δηλαδή που το ξεχωρίζει από τα άλλα ιστορικά μυθιστορήματα με θέμα την Επανάσταση είναι η αντιηρωική σκοπιά αφού ο ήρωας, νέος και εύρωστος – είκοσι ετών το 1821, δηλώνει ότι δεν είχε καμία κλίση για τα όπλα και τον πόλεμο. Απεναντίας ενώ γύρω του συμβαίνουν γεγονότα μεγάλης σημασίας και τραγικότητας με κορυφαίο αυτό της σφαγής της Χίου, εκείνος σχεδόν αμέτοχος ζει μαζί με την πατρική οικογένεια, έχει κατά νου το εμπόριο, την κοινωνική του βελτίωση και αυτό κάνει με επιτυχία όπου κι αν βρεθεί. Η μόνη σοβαρή επίπτωση που έχουν στην φιλήσυχη ζωή του τα επαναστατικά γεγονότα είναι οι μετακινήσεις του από τόπο σε τόπο. Το 1821 ο νεαρός Λουκής Λάρας βρίσκεται με την οικογένειά του στη Σμύρνη όπου και ασχολείται με το εμπόριο μαζί με τον πατέρα του. Γνώριζε λίγα πράγματα για την Επανάσταση και τη Φιλική Εταιρεία και δεν ήταν ιδιαίτερα αισιόδοξος για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού. Με την έναρξη της Επανάστασης καταφεύγουν στη Χίο από όπου η οικογένεια εκπατρίζεται και πάλι ένα χρόνο αργότερα, όταν οι Τούρκοι επιτίθενται στη Χίο. «Κατ' εκείνην την στιγμήν ηκούσθη αίφνης μακρόθεν πυροβόλου κρότος. Πλησιέστεροι κανονιοβολισμοί δια μιας τον διεδέχθησαν. Εστράφημεν εν σιωπή ο εις προς τον άλλον. Οι κρότοι των πυροβόλων επηκολούθουν συνέχεις. Από του στόλου και από του φρουρίου οι Τούρκοι ετέλουν παταγωδώς του φριχτού θριάμβου των τα προεόρτια. – Αλλοίμονον εις την Χίον! ανέκραξεν ο πατήρ μου. Και εξηκολουθήσαμεν τον δρόμον μας.»

Ο Λουκής Λάρας είναι δραματοποιημένος αφηγητής. Είναι δηλαδή το βασικό πρόσωπο του μυθιστορήματος και αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο. Αντιήρωας ο ίδιος αγνοεί το ηρωικό πνεύμα της Επανάστασης που ίσως μάλιστα οδηγεί τους Έλληνες σε δεινά και καθώς στρέφεται με επιτυχία στο εμπόριο προτείνει έναν φιλειρηνικό δρόμο προσωπικής και κοινωνικής προόδου. Γίνεται δε με αυτήν τη στάση του ήρωας μιας ελληνικής κοινωνίας που αρχίζει να βλέπει τη δυνατότητα επιβίωσης όχι μέσω εδαφικών διεκδικήσεων αλλά μέσω της οικονομικής ευρωστίας. Τον αφορούν οι αλλαγές που υφίστανται οι αξίες της οικογένειας και της πατρίδας και καταγράφει ιδιαιτέρως εύστοχα την εμπειρία του για τον τότε ελληνισμό της διασποράς. «Την σήμερον ζώμεν και αποθνήσκωμεν εις εδώ και άλλος εκεί, πλάνητες εν τω βίω και νεκροί ξενιτευμένοι, η δε ανεμοζάλη της διασποράς εκλόνισε και διέσπασε τους ιερούς δεσμούς, τους προσκολλώντας την καρδίαν των τέκνων εις των γονέων τα αναπαυτήρια». Με το μυθιστόρημα του Βικέλα δεν οριοθετείται μόνον το τέλος της περιόδου του ρομαντισμού καθώς η αφήγηση προσανατολίζεται στον ρεαλισμό και την ηθογραφία αλλά κλείνει και μια περίοδος μυθιστορημάτων που αναφέρονται στα σπουδαία κατορθώματα του έθνους, τους άθλους και τις θυσίες της επαναστατικής περιόδου και εμφανίζεται μια νέα εθνική πεζογραφία, μακριά μάλιστα από μιμήσεις ξένων προτύπων.

Μετά το θάνατο του πατέρα του ο Λουκής Λάρας επιστρέφει κρυφά στη Χίο όπου ριψοκινδυνεύει και πετυχαίνει να βρει τα κοσμήματα και τα ασημικά που είχαν κρύψει στον κήπο του σπιτιού τους λίγο πριν την επίθεση των Τούρκων στο νησί. Όμως αντί να κρατήσει τον ανέπαφο πατρικό θησαυρό και να τον πάρει μαζί του, τον ανταλλάσσει αμέσως για να σώσει μια κοπέλα, αιχμάλωτη από τους Τούρκους, κόρη ενός φίλου του πατέρα του. Τελικά παντρεύεται αυτήν την κοπέλα που έσωσε και μαζί της δημιουργεί μια μεγάλη κι ευτυχισμένη οικογένεια. Ο Βικέλας εστιάζει στην καλοσύνη του ήρωα αφηγητή. Ο Λουκής Λάρας είναι ο ήρωας των ανθρώπινων μέτρων, ευγενικός, μετριοπαθής και ήρεμος με κοινωνικές αρετές αλλά και με πνεύμα εμπορικό. Στη ζωή του τα εμπόδια που αντιμετωπίζει είναι εξωγενή και όχι ηθικής φύσης. Έτσι ενώ το μυθιστόρημα είναι εμπνευσμένο από την Ελληνική ιστορία και η θεματική του είναι ακραιφνώς ελληνική, από την άλλη είναι απαλλαγμένο από τις επιδράσεις του ρομαντισμού, από τον έντονο διδακτισμό και την ηθικολογία και μπορεί μεν ν’ αναφέρεται στον πατριωτισμό αλλά δεν το κάνει με ασφυκτικό τρόπο. Ο διδακτισμός του είναι περισσότερο έμμεσος και καλύπτεται στην αφήγηση και την ηθογραφική ατμόσφαιρα. Ο Βικέλας φανταζόταν τη μετεξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας από οθωμανική Ελλάδα σε αστική «μικρή Αγγλία» και όχι να την μεταφέρει κατευθείαν στην ελληνική αρχαιότητα όπως το ήθελε η ρομαντική, Α΄ Αθηναϊκή Σχολή. Στα πλαίσια αυτά άλλωστε κινείται όλο του το έργο συγγραφικό και κοινωνικό. Ίσως για όλους τους παραπάνω λόγους αποτέλεσε για πολλές δεκαετίες και ανάγνωσμα εφήβων.

Σχόλιο από την παρουσίαση της τέταρτης έκδοσης του «Λουκή Λάρα», περιοδικό «Αττικό Μουσείο», Τεύχος 10 (Έτος Δ), 1891, σελ. 116.

Η αφήγησή του Βικέλα είναι λιτή με πλούσιο λεξιλόγιο και κατά τον Απ. Σαχίνη, έχει το χάρισμα του ύφους. Η γλώσσα του μακριά από τις υπερβολές της καθαρεύουσας είναι μια απλή καθαρεύουσα που κάποτε προσεγγίζει την καθομιλουμένη της εποχής του και βρίσκεται αρκετά κοντά στον εκφραστικό τρόπο της δημοτικής. Ίσως μερικοί, όπως ο ιστορικός Κ. Θ. Δημαράς, να θεωρούν την αφήγηση του Βικέλα άνευρη και τις περιγραφές του άχρωμες. Δεδομένου όμως του ότι ο «Λουκής Λάρας» όχι μόνο υπήρξε αγαπημένο ανάγνωσμα επί πολλές δεκαετίες αλλά γνώρισε και πλήθος μεταφράσεων, ίσως τελικά κάποιοι να γοητεύονται από το ανεπιτήδευτο και αβίαστο ύφος του Βικέλα, αναγνωρίζοντάς του, πως, παρά την μακροχρόνια σχέση του με Άγγλους, Γάλλους και λοιπούς, έγραψε ένα ελληνικό μυθιστόρημα και μάλιστα σε μιαν εποχή όπου πλήθαιναν τα ξένα μεταφράσματα, δίνοντας μ’ αυτόν τον τρόπο ένα καλό παράδειγμα στους νεότερους του 1880, όπως παρατηρεί και ο Ξενόπουλος: «[…]Πρώτος ο κ. Βικέλας έγραψε διήγημα ελληνικόν, πραγματικόν, έχον ήρωας ανθρώπους γηΐνους και απεικονίζον σκηνάς εκ του αληθούς. Του συγγραφέως η έκτακτος δεξιότης και η ευφυΐα, γνωρίσαντος να συγκινήση τους συγχρόνους δι’ άλλου τρόπου ή των έως τότε εν χρήσει πατριωτικών φωνασκιών, συνέτεινεν ώστε υπέρ του νέου είδους να κλίνη η πλάστιγξ ταχεία και εμφαντική. Η διηγηματογραφία ήρχισεν έκτοτε να κινήται και να εισέρχεται εις τον δρόμον της.» Ο Παλαμάς το 1896 απηχώντας την άποψη του Ξενόπουλου λέει: «ό,τι κυρίως ονομάζομεν διήγημα, συμφώνως προς τα ανάλογα είδη τα τεραστίως αναπτυχθέντα εν τη μεγαλοτόκω Ευρωπαϊκή φιλολογία από τινών δεκαετηρίδων, νομίζω ότι κατά πρώτον εμφανίζεται εδώ δια του πράου και ατόλμου, αλλά και τόσον ευγενούς και τόσον γενναίας εμπνεύσεις τρέφοντος Χίου, όστις ονο¬μάζεται Λουκής Λάρας». Το 1997, ο Άλκης Αγγέλου στα Άπαντα Βικέλα, γράφει και δη εισαγωγικά, την έλλειψη φαντασίας, την οποία, μάλιστα, θεωρεί και απουσία ισχυρού ταλέντου. Πουθενά το θείο αυτό δώρο δεν αγγίζει το σύνολο του έργου του, υπογραμμίζει χαρακτηριστικά. Φτάνοντας τελικά στις αρχές του 21ου αιώνα, ο Β. Αθανασόπουλος επιμένει στην καθοριστική υποτονικότητα της φαντασίας του Βικέλα, καταλήγοντας με την διαπίστωση πως υπήρξε μόνον «πιστός μεταφραστής ξένων εμπειριών». Στις 3 Μαΐου 2008, στο «Βιβλιοδρόμιο» της εφημερίδας Τα Νέα, ο Δημοσθένης Κούρτοβικ σχολιάζει την ικανότητα δημιουργικής φαντασίας του Βικέλα, απαντώντας στον Κ. Μαυρουδή, ο οποίος στην ελληνική λογοτεχνία ανακάλυψε το πρώτο ρουσφέτι, που μάλιστα γίνεται πριν καν ιδρυθεί το ελληνικό κράτος, στον Λουκή Λάρα του Βικέλα, καθώς ο νεαρός Λουκής, με ένα ραβασάκι του προύχοντα Μαυρογένη στην τσέπη, πηγαίνει στις Σπέτσες και εξασφαλίζει τη θέση γραφέα οψέποτε απελευθερωθεί η Ελλάδα. Ο Κούρτοβικ απαντώντας λέει πως ο χωρίς φαντασία έμπορος Βικέλας δεν μπορούσε παρά να παρουσιάσει όπως ήταν, δηλαδή μια πεζή περίπτωση ευνοιοκρατίας.

Όπως υποστηρίζει ο Απ. Σαχίνης, γράφοντας για την πεζογραφία του Δημήτριου Βικέλα στην Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ( Α΄ Περίοδος, 1973, Τόμος ΙΒ΄, σ. 25), ο Βικέλας δεν διέθετε ικανή δημιουργική ή μυθοπλαστική φαντασία, ώστε να επινοεί πρωτότυπες ή φανταστικές ιστορίες. Το γεγονός αυτό, κατά τον ισχυρισμό του Απ. Σαχίνη, τεκμαίρεται πολλαπλώς από το Αρχείο Βικέλα στο οποίο υπάρχουν ικανές ενδείξεις για επιδράσεις και αφορμές της έμπνευσής του. Ωστόσο διέθετε την ικανότητα να μεταπλάθει και να αναδημιουργεί πραγματικά περιστατικά. Αυτό είναι ένα βασικό γνώρισμα της πεζογραφίας του. Ο ίδιος ο Βικέλας δεν έκρυβε αυτήν την τακτική του. Την εξομολογείται μάλιστα στα κείμενά του με κάθε ευκαιρία. Η έμπνευσή του χρειαζόταν μια σταθερή βάση για να προχωρήσει και να προσθέσει κατόπι «εις τον αρχικό πυρήνα άλλα πλαστά επεισόδια συμπληρούντα την εικόνα» όπως παρατηρεί ο ίδιος. Ένα τέτοιο εύρημα, όντως σωζόμενο στο Αρχείο του συγγραφέα, είναι και το χειρόγραφο ενός Χιώτη εμπόρου, εγκατεστημένου στο Λονδίνο, του Λουκά Τζίφου. Ο Β. Αθανασόπουλος, φιλολογικός επόπτης του Ιδρύματος Ουράνη μετά τον θάνατο του Απ. Σαχίνη, ανασύρει και προτάσσει του Λουκή Λάρα το χειρόγραφο αυτό ως απόδειξη ότι ο Βικέλας σχεδόν κυριολεκτεί στο προοίμιο του μυθιστορήματός του όπου διατείνεται πως «εκδίδει» ξένο χειρόγραφο και δεν καταφεύγει σε συγγραφικό τέχνασμα, όπως εικάζεται σε παρόμοιες περιπτώσεις. Αυτό το προοίμιο υπάρχει στις πρώτες εκδόσεις του μυθιστορήματος που έγιναν ζώντος του συγγραφέα. Έτσι λοιπόν γράφεται ο «Λουκής Λάρας» με αφορμή τη γνωριμία του Βικέλα στο Λονδίνο με έναν Χιώτη ομογενή, τον Λουκά Τζίφο, ο οποίος και του άφησε τις αυτοβιογραφικές του σημειώσεις τις οποίες μάλιστα κατέγραψε μετά από προτροπή του Βικέλα. Στην περίπτωση αυτή, με δεδομένο το αυτοβιογραφικό χειρόγραφο ως πρώτη ύλη του μυθιστορήματος, ίσως έχουμε και μιαν εξωκειμενική ταύτιση από τη μια πλευρά του Βικέλα και του Τζίφου, ομογενείς έμποροι αμφότεροι, με τον συγγραφέα και τον ήρωά του, Λουκή Λάρα από την άλλη.

Τελικά, ακόμα κι έτσι, στις επιμέρους αξίες του μυθιστορήματος προστίθεται μία επιπλέον αφού ο Βικέλας πρωτοτυπεί στην εποχή του ομολογώντας την πηγή της έμπνευσής του καταφανώς. Αναρωτιέμαι μάλιστα μήπως το χειρόγραφο του, υπαρκτού κατά τα άλλα, Χιώτη εμπόρου δεν είναι παρά ένα ευφυές επινόημα του συγγραφέα στημένο με επιτυχή μυθιστορηματικό τρόπο στην κάθε του λεπτομέρεια, με σκοπό να δώσει μιαν αξία τεκμηρίωσης στο έργο του και ένα επιπλέον ενδιαφέρον.

Βιβλιογραφία:

1. Αθανασόπουλου Β., Ο ρεαλισμός ως μέσο ηθικής παραδειγματικής λειτουργίας της διήγησης. Η περίπτωση του ιδεολογικού ρεαλισμού στον Λουκή Λάρα, Από τον Λέανδρο στον Λουκή Λάρα. Μελέτες για την πεζογραφία της περιόδου 1830-1880. Επιμέλεια Νάσος Βαγενάς, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1997, σ. 303 - 308.

2. Δήτσα Μ., Δημήτριος Βικέλας, Λουκής Λάρας. Αθήνα, Ερμής, 1991.

3. Δήτσα Μ., Δημήτριος Βικέλας, Η παλαιότερη πεζογραφία μας Ε΄• 1830-1880, Αθήνα, Σοκόλης, 1996, σ. 382 - 409.

4. Μπαλάνου Δ.Μ., Δημήτριος Βικέλας, Νέα Εστία, ετ. ΙΘ΄, τεύχ. 433, (1η/7/1945), σ. 493 - 498 και τεύχ. 434, (15/7/1945), σ. 574 - 581.

5. Μπουγά Ν., Δημήτριος Βικέλας, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (1000 - 1977), εκδόσεις Σταφυλίδη, [Αθήνα], 1977, σ. 839 - 846.

6. Σαχίνη Α., «Δ. Βικέλας» Παλαιότεροι πεζογράφοι. Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» Ι.Δ. Κολλάρου και Σία Α.Ε., Αθήνα 1973, σ. 57 - 116.

7. Σαχίνη Α., Η πεζογραφία του Δημήτριου Βικέλα, Επιστημονική Επετηρίς Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Α΄ Περίοδος, 1973, Τόμος ΙΒ΄, σ. 5 - 49.

8. Στεργιόπουλου Κ., Βικέλας Δημήτριος, Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος - Larousse - Britannica Τόμος 11. Αθήνα, Εκδοτικός Οργανισμός Πάπυρος, 2007.

9. http://www.greek-language.gr

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Στο Ζάππειο μια μέρα

2009-10-18T13:31:00.012+03:00

Ξεχνάω εύκολα. Να το πεις θέμα ηλικίας; Τι να σου πω. Πόσο είμαι δεν το θυμάμαι. Ογδόντα πατημένα; Ογδόντα φευγάτα; Θα σε γελάσω. Είδα κήπο και μπήκα. Ωραίος κήπος όμως. Σα κήπος δηλαδή όχι σαν εκείνο το πράγμα που μένω. Μέσα στο σκουπίδι είναι. Έχει και δυο δέντρα ψωριάρικα. Απέναντι από το Χρηματιστήριο μένω. Είναι μια στοά και μετά η αυλή της Εμπορικής. Αριστερά όπως μπαίνεις είναι η ΔΕΗ. Εγώ μένω δεξιά. Δίπλα στα σκαλοπάτια. Να σου πω παράπονο δεν έχω. Ήσυχα είναι. Κάτι μαστούρηδες μόνο. Αυτοί που πάνε να πληρώσουν τη ΔΕΗ, πάνε απ’ έξω απ’ το δρόμο. Διότι σου λένε μην πέσει πάνω μου κανένας βρωμιάρης και κολλήσω καμιά αρρώστια. Εγώ πάλι ανάγκη δεν έχω. Έχω γερή κράση. Αφού να σκεφτείς σ’ αυτήν την ηλικία και βγάζω μαλλιά. Καλά μη με κοιτάς έτσι, άμα λουστώ να με δεις. Γιατί αμφιβάλλεις; Βεβαίως και θα με ξαναδείς. Να είσαι βέβαιος κύριε, πώς σε είπαμε, Ευαγγέλη. Μάλιστα κύριε Ευαγγέλη Ζάππα, που λες, είπαμε δε θυμάμαι αλλά δε χάνομαι και ποτέ. Διότι μ’ αρέσει να παίρνω τους δρόμους. Περπατάω πολύ. Όπου με βγάλει. Να πούμε την αλήθεια κάθομαι και σε κανένα παγκάκι άμα κουραστώ. Άνθρωπος είμαι. Κουράζομαι. Όμως δε χάνομαι ποτέ. Έχω σύστημα . Έχω αυτό το τεφτέρι και γράφω. Γράφω. Ας πούμε. Βασιλίσσης Αμαλίας. Βουλή. Στρίβω αριστερά. Φοίνικες δεξιά. Φοίνικες αριστερά. Μετά τα διαβάζω ανάποδα και γυρίζω στη βάση μου. Παραδέχεσαι; Να εδώ είναι το Ζάππειον. Βλέπεις; Το γράφει εκεί πάνω. Πάνω απ’ αυτές τις οκτώ κολώνες. Ζάππειον. Σκάλισμα που το έχουν όμως οι άτιμες. Αρχαίες είναι, νέες, τι να σου πω. Πάντως τα έχουν τα χρονάκια τους. Απ’ τα δικά μου πιο πολλά σίγουρα. Όρθιες όμως. Κι αστράφτουν στον ήλιο. Εγώ σα κορινθιακή σταφίδα. Να τσίμπα καμιά σταφίδα. Σταφίδα, στραγάλι ανάμικτο. Καρφούρ είναι. Η κυρία Φωφώ μού τα φέρνει, κάθε πρωί. Υπάλληλος της Εμπορικής. Παράπονο δεν έχω. Μου φέρνει και το φαγητό μου το μαγειρευτό, μου φέρνει και το γλυκό μου και το στραγάλι μου. Τα πάντα. Το στραγάλι πάντως αφράτο. Κοίτα σα κωλαράκι. Θες; Δε θες. Καλά. Δεν είναι με το ζόρι. Καμιά φορά αφήνω και στραγάλια στο δρόμο να είμαι σίγουρος. Άμα τ’ αφήνεις σε καλή θέση δεν τα πειράζει κανείς. Στην επιστροφή μάλιστα τα καθαρίζω με τα δάχτυλα, να έτσι, και τα τρώω. Κρίμα είναι. Ειδικά όταν έχει υγρασία, μαλακώνουν, σπουδαία γίνονται. Κοίτα το πάντως βρε παιδί μου το στραγάλι, σα κωλαράκι είναι. Σαν εκείνον, κάτσε να δεις πώς τον λένε. Το έχω γράψει, θα το βρω. Εδώ στο κήπο τον είδα κι αυτόν. Βρε Ευαγγέλη μου, έχει όμως ένα σώμα ο μπαγάσας. Δηλαδή να, κωλαράκι σα το στραγάλι να πούμε αφράτο. Μεταξύ μας, εγώ φταίω που το παρατήρησα; Αυτός μου το μοστράρει. Εδώ τον έχω γραμμένο. Ξυλοθραύστης, Δημήτρης. Δημήτρη θα τον λένε. Πάντως, η αλήθεια είναι ότι το μάρμαρο το σιχαίνομαι. Βλέπεις τώρα να πούμε τον Δημήτρη με το κωλαράκι ολοζώντανο. Και χίλια χρόνια να περάσουν το ίδιο θα είναι. Τι να δεις εμένα. Θα σου γυρίσει το άντερο. Στα νιάτα μου να μ’ έβλεπες. Ο Δημήτρης μπροστά μου χαρτωσιά. Αυτό μ’ έφαγε. Αλλιώς θα είχα τώρα παιδιά να με κοιτάξουν. Εντάξει, δεν λέω τη γλέντησα τη ζωή μου. Παράπονο δεν έχω. Αν θυμάμαι καλά δηλαδή. Να, κύριε Ευαγγέλη μου, κάτι τέτοια άμα δε τα θυμάμαι, θυμώνω. Θυμώνω να πούμε, να μη θυμάμαι πώς ήταν ο τάδε. Τίποτα. Κολλάει το ρημάδι. Κι άμα ξεκολλήσει ξεχνάω μετά τι ήθελα να θυμηθώ. Μεγάλη μανούρα. Κοίτα βρε παιδί μου που πιάσαμε την κουβέντα και ξεχάστηκα. Εδώ στο τεφτέρι γράφω έντεκα η ώρα στο καλλιμάρμαρο. Ζάππειο, Αίγλη, μετά ευθεία. Στο καλλιμάρμαρο απ’ έξω θα βρω την κόρη μου τη Φωφώ. Κόκκινο αυτοκίνητο. Να ‘σαι καλά Ευαγγέλη μου.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Ο άνεργος άνθρωπος αρσενικός

2009-08-12T23:28:00.024+03:00

Ο άνεργος άνθρωπος αρσενικός 1,82 και 72 αρμονικός, Θήτα Ταυ 27, αφού ελέγχθηκε και βρέθηκε με φυσιολογικές τιμές ουρίας, γλυκόζης, κρεατίνης, πρωτεϊνών, χοληστερόλης, τριγλυκεριδίων, φωσφολιπιδίων, αμυλάσης, λιπάσης, αλδοστερόνης, αυξητικής ορμόνης, γοναδοτροπινών, δεϋδοεπιανδροστερόνης, θυρεοειδότροπου ορμόνης, ινσουλίνης, κατεχολαμινών, κορτιζόλης, κορτικοτροφίνης, προλακτίνης, τεστοστερόνης και παραθορμόνης, εισήλθε στο κτίριο Δέλτα Κάθετος Ήτα, ανεγερθέντος εκατόν τριανταδύο έτη από κτίσεως πόλεως, αυστηρής κατασκευής με ευνοημένες τις κάθετες γραμμές. Βρίσκεται στο βορειοδυτικό χώρο υποδοχής επισκεπτών. Εκκλήθηκε για να εργαστεί στην θέση του αποβιώσαντος εργαζόμενου ανθρώπου αρσενικού Βήτα Ταυ 52. Ο άνθρωπος Θήτα Ταυ 27, σχετικά νέος, ήδη έχει απομακρυνθεί από τρεις εργασίες και έχει υποθηκευμένο το 85% της εργασιακής του ικανότητας.

Alberto Galvez

Για την θέση αυτή τον έχει προωθήσει στον κυβερνήτη του κτιρίου Δέλτα Κάθετος Ήτα ο συμμαθητής του πατέρα του ευεργέτης άνθρωπος αρσενικός 1,85 και 99 παχύσαρκος Σίγμα Ωμέγα 59, ο όποιος επίσης και εργάζεται εδώ από πενταετίας με το εύσημο της πλήρους συνεργασίας με την ιεραρχία, με μια εισαγωγική και δέκα περιοδικές επιμορφώσεις, με απόδοση 10 ωρών ανά εικοσιτετράωρο, αφαιρουμένων τριών δεκαλέπτων διαλλειμάτων για λόγους ημερήσιας επιμορφώσεως, αποδόσεως αναφοράς στην ιεραρχία και τακτικής αξιολογήσεως αντίστοιχα, καθώς και ενός πεντάλεπτου ημερήσιου ιατρικού ελέγχου.

Τον δέχτηκε μία άνθρωπος σε ένα μικρό γραφείο 27 κυβικών μέτρων, στο βάθος του δεξιού διαδρόμου, από την πλευρά της βορειοδυτικής εισόδου του κτιρίου Δέλτα Κάθετος Ήτα. Μια Α4 πλαστικοποιημένη πινακίδα, η οποία έγραφε, γραφείο κλητήρα τρίτης τάξεως του γραφείου προσλήψεων υπό δοκιμή προσωπικού των ορόφων 9 έως 14, τον καθοδήγησε έως το γραφείο της. Η άνθρωπος γυναίκα 1,78 και 64 λιπόσαρκος Κάπα Ζήτα 48/2 τέκνα τον δέχτηκε με ένα νεύμα ενώ αρχειοθετούσε εικοσιτέσσερα νεοεισερχόμενα έγγραφα του δεκάτου τρίτου ορόφου που μόλις είχε λάβει στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο της. Του ζήτησε την απόλυτη προσοχή του γιατί θα τον συνόδευε στη θέση του για μια και μοναδική φορά και η πρόσληψή του καταρχήν θα εξαρτιόταν ακριβώς από την ικανότητά του να αποτυπώσει αυτήν τη διαδρομή ώστε να καταστεί ικανός να φτάνει από την επομένη της πρόσληψής του έως τη θέση του χωρίς καμιά βοήθεια προσανατολισμού και χωρίς καθόλου χάσιμο χρόνου. Το μέλημα αυτού του όρου ήταν να προληφθούν τυχόν αποπροσανατολισμοί νέων υπό δοκιμή εργαζομένων εντός του κτιρίου Δέλτα Κάθετος Ήτα αφού κάποιοι χαμένοι συνεχίζουν την περιπλάνησή τους από όροφο σε όροφο πολλά χρόνια ήδη. Του εξήγησε πως η εξέτασή του από τον υπεύθυνο τμηματάρχη του βόρειου τμήματος του ορόφου όπου θα εργαζόταν, η παράδοση των πειστηρίων των προσόντων του με προκαταβαλλόμενο παράβολο ίσο του 1/3 των μισθών υπό δοκιμή εργαζομένου του πρώτου εξαμήνου, η εκτενής απόδοση των καθηκόντων του σε τόμο αξίας ίσης του 1/40 των μισθών υπό δοκιμή εργαζομένου της πρώτης τριετίας, η εισαγωγική άνευ αποδοχών επιμόρφωσή του και η πρώτη κύρια επιμόρφωσή του αξίας ίσης με τους μισθούς δύο μηνών, θα ακολουθούσαν αμέσως μετά από την πρώτη αυτή δοκιμασία για την οποία και θα του γινόταν κράτηση ίση με το ¼ ενός ημερομισθίου.

Έπειτα σηκώθηκε η άνθρωπος Κάπα Ζήτα 48/2 τέκνα και του ζήτησε να την ακολουθήσει. Περπάτησαν μαζί πάλι έως το βορειοδυτικό χώρο υποδοχής επισκεπτών του κτιρίου Δέλτα Κάθετος Ήτα και πήραν τη μεσαία από τις τρεις σκάλες που βρίσκονταν ακριβώς αντίκρυ στην βορειοδυτική είσοδο. Στον όροφο υπήρχαν επτά ανελκυστήρες των επτά ανθρώπων ο καθένας. Μπήκαν στον τέταρτο ανελκυστήρα και πήγαν στο δέκατο τρίτο όροφο. Η άνθρωπος Κάπα Ζήτα 48/2 τέκνα εξήγησε πως κάθε ανελκυστήρας φτάνει μόνο στο δικό του αντίστοιχο επίπεδο το οποίο και περικλείει τέσσερις ορόφους και που μπορεί κανείς εύκολα να βρει αν πολλαπλασιάσει τον αύξοντα αριθμό του ανελκυστήρα που χρησιμοποιεί με το τέσσερα και κατόπιν αφαιρέσει τέσσερα. Έτσι ο τέταρτος επί τέσσερα μείον τέσσερα έφτανε από τον δωδέκατο έως τον δέκατο έκτο όροφο κι αν κανείς ήθελε να πάει στο δέκατο έβδομο και είχε από λάθος χρησιμοποιήσει τον τέταρτο ανελκυστήρα, τότε ο μόνος τρόπος να διορθώσει το λάθος του θα ήταν να πάει πάλι έως τον όροφο των ανελκυστήρων για να πάρει από εκεί τον πέμπτο. Επίσης αν και θα μπορούσε κανείς να το συμπεράνει εύκολα μόνος του, η άνθρωπος Κάπα Ζήτα 48/2 τέκνα διευκρίνισε στον άνθρωπο Θήτα Ταυ 27 πως στο κτίριο υπήρχαν εικοσιοκτώ όροφοι συν ένας, αφού οι ανελκυστήρες ήταν επτά επί τέσσερα και επίσης του εξήγησε το ευκόλως εννοούμενο, πως αυτό το συν ένας αφορούσε τον όροφο των ανελκυστήρων μέχρι τον οποίο οδηγούσαν μόνο οι σκάλες με την υποσημείωση ότι όλα αυτά θα έπρεπε κανείς να τα σκέφτεται λαμβάνοντας υπόψη του ότι το κτίριο Δέλτα Κάθετος Ήτα, αυστηρής κατασκευής με ευνοημένες τις κάθετες γραμμές, εκτεινόταν υπογείως.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Παρουσίαση του "Ερώτων και αοράτων" στην Αλεξανδρούπολη

2009-08-12T14:34:00.015+03:00

επιστροφή

τέσσερα χαϊκού

2009-07-17T00:46:00.008+03:00

Alberto Galvez

Ύφαλα πλοίου

ριπές από κύματα

πλήξη λιμανιού.

Σαν αφήνονται

τα φύλλα στον αέρα

άδεια κουκούλια.

Έρημη φωλιά

δοκιμάζουν φτερούγες

σύννεφα γκρίζα.

Γλυκό κουταλιού

μια μέλισσα πιασμένη

στο σιρόπι μου.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Το Φορτίο

2009-06-06T19:27:00.015+03:00

Alberto Galvez

Περί την έκτη πρωινή της ημέρας εκείνης έκανε επιτέλους την εμφάνισή του στη βόρεια είσοδο της πόλεως το Φορτίο. Αυτό που εναγωνίως ανέμεναν έτη και έτη. Ο ήλιος ανέτειλε εντός ολίγων λεπτών ανεμπόδιστος πίσω από τα ταπεινά οικήματα και τα παραπήγματα των πτωχών παροικούντων. Στο φως του χαράματος ήταν οι πρώτοι που το αντελήφθησαν στις στάσεις των λεωφορείων έτοιμοι να πλανηθούν προς άγραν εργασίας. Με ισχυρό πλέον το ηλιακό φως, έλαμψαν οι γύρω καμινάδες υψώνοντας τους έγχρωμους, μαύρους και λευκούς καπνούς των, έλαμψε και το βαρύ όχημα με το Φορτίο καθισμένο να καταλαμβάνει όλο τo σανίδωμα του συρόμενου αμαξώματος ενώ η κίνηση των οχημάτων πύκνωνε ραγδαίως. Το νέο για τον ερχομό του Φορτίου ήδη διεδίδετο από στόματος όλων των πρωινών εκφωνητών μέσω δεκάδων ραδιοφωνικών συχνοτήτων. Εμβρόντητοι το άκουγαν οι υπάλληλοι οδηγώντας τα οχήματά τους, οι εργάτες μεγάλων και μικρών έργων από ώρας στον τόπο εργασίας τους, οι πλανόδιοι των λαϊκών αγορών, έχοντας πια εκθέσει το εμπόρευμά τους, οι μητέρες ετοιμάζοντας το πρωινό των παιδιών τους, οι ιερείς εντός των ιερών ψάλλοντας τον όρθρο, οι αργόσχολοι από κλίνης και όσοι άλλοι είχαν λόγο ν' ανοίξουν τον ραδιοφωνικό τους δέκτη. «Έρχεται το Φορτίο. Έρχεται το Φορτίο». Αυτές οι λέξεις συνετάρασσαν τους πάντες από τη στιγμή που τις άκουγαν.
    Το φορτηγό πλησίαζε το μέσον της πόλεως αφού είχαν παρέλθει τουλάχιστο τρεις ώρες διαδρομής. Η κίνησή του ήταν ιδιαιτέρως δύσκολη τόσο λόγω του τεραστίου μεγέθους του Φορτίου όσο και λόγω του πολύπλοκου κυκλοφοριακού σχεδιασμού της πόλεως, με πολλούς μονόδρομους, ασυγχρόνιστους σηματοδότες, αναρίθμητες επιβαρημένες διασταυρώσεις, έργα επί των οδών και διπλοσταθμευμένα οχήματα. Κυρίως όμως από ενός σημείου κι έπειτα το πρόβλημα της κινήσεως του φορτηγού ήταν η συσσώρευση των ανθρώπων, αδημονούντων και περιέργων, εκατέρωθεν των οδών της διέλευσης του Φορτίου. Πρώτοι οι διαβάτες ξεχνούσαν να περάσουν απέναντι, έπειτα οι περαστικοί παρέμεναν αδιαφορώντας για τον προορισμό τους, οι καταστηματάρχες εγκατέλειπαν τα καταστήματά τους στο έλεος ληστών και τέλος οι ένοικοι κατέρχονταν συνεχώς περισσότεροι σε συνεχώς ογκούμενες συναθροίσεις, πέρα των ρείθρων συνεχώς ενδότερον στις οδούς. Ως ρόχθος οι φωνές τους συνόδευαν την έλευση του φορτίου καθώς περνούσε. Ύστερα τα πλήθη των δύο πλευρών ενώνονταν κι ακολουθούσαν το Φορτίο ενώ τα οχήματα ακινητοποιούνταν το ένα μετά το άλλο και οι οδηγοί τους εξέρχονταν αλλοπαρμένοι κι αυτοί απ' αυτόν τον ερχομό.
    Το Φορτίο σαν ν' απολάμβανε τη μάζα, αναπαυόταν μεγαλοπρεπέστατο σε μέγεθος και σχήμα, σκεπασμένο με λευκό ύφασμα, χωρίς ν' αφήνει περιθώριο σε κανέναν να υπονοήσει κάτι απ' αυτό, μορφή, περιεχόμενο, οσμή ή άλλο διακριτικό. Οι κάμερες των τηλεοπτικών συνεργείων, που από ώρες πλέον ανεβοκατέβαιναν στερεωμένες στα πολύσπαστά τους κι ανηλεώς πλησίαζαν επικεντρώνοντας τον πολυσύνθετο φακό τους σε κάθε πιθανή ταλαιπωρία του υφάσματος, σχίσιμο ή χαλαρή ραφή, διόλου δε βοήθησαν, ενώ οι δημοσιογράφοι επέτειναν τη σύγχυση με φανταστικές περιγραφές του Φορτίου και μ' ερμηνείες ειδημόνων που ισχυρίζονταν πως γνώριζαν περί του Φορτίου χωρίς να ξέρουν το ελάχιστο. Η αλήθεια ήταν πως ακροατές δεν υπήρχαν πια ούτε θεατές εμπρός στις οθόνες των δεκτών τους.
    Το Φορτίο λίγο απείχε από το σημείο εκείνο όπου οι εκλεγμένοι εκπρόσωποι της πόλεως είχαν ήδη συναρμολογήσει μια πρόχειρη εξέδρα για το καλωσόρισμα όπως όριζε το πρωτόκολλο και δοκίμαζαν εν τάχει μικροφωνικές εγκαταστάσεις και λόγους που μόλις είχαν συγγράψει. Ότι είχαν προλάβει να ετοιμάσουν τα στοιχειώδη, αφού το Φορτίο εμφανίστηκε αιφνιδίως τη συγκεκριμένη εκείνη ημέρα. Βεβαίως το περίμεναν μα δεν ήξεραν πότε και πολλοί από τους κατοίκους της πόλεως είχαν κιόλας αμφισβητήσει από έτη τον ερχομό του, καθώς οι διηγήσεις των παλαιοτέρων ακούγονταν ως μύθοι εν μέρει και οι νεότεροι σπανίως πλέον μιλούσαν ή έγραφαν γι' αυτό. Μ' όλα ταύτα οι περισσότεροι δεν είχαν πάψει να ελπίζουν για τον ερχομό αυτό ενώ όλο και κάποιο αφιέρωμα των μέσων ενημέρωσης υποδαύλιζε την πίστη τους. Έτσι οι αντιδράσεις τους στο άκουσμα του ερχομού, στη θέαση επιτέλους του ίδιου του Φορτίου, συχνά περνούσαν τα όρια του ενθουσιασμού. Κάποιοι κατέσχιζαν τα ρούχα τους, ενώ άλλοι γρονθοκοπούσαν το στήθος τους ή τραβούσαν τα μαλλιά τους με ορθάνοιχτα τα μάτια τους και το στόμα τους ανοιχτό σ' ένα διαρκές επιφώνημα. Πολλοί ήταν που πηδούσαν ως ελατήρια ή σκαρφάλωναν σε δέντρα, οχήματα σταθμευμένα ή πλάτες άλλων. Αρκετοί ποδοπάτησαν για να προηγηθούν κι όσοι ποδοπατήθηκαν δεν εμποδίστηκαν από τα κατάγματα ή τις εξαρθρώσεις να συμμετάσχουν στην υποδοχή.
    Κάποτε το Φορτίο έφτασε εμπρός από την εξέδρα. Το φορτηγό έσβησε τη μηχανή του και το πλήθος σώπασε. Απ' άκρη σ' άκρη, τίποτα πια δεν ακουγόταν. Οι εκλεγμένοι εκπρόσωποι αμίλητοι με δέος κοιτούσαν το Φορτίο που σαν να τους κοιτούσε κι αυτό. Ο πρώτος τη τάξει, περί την δεκάτη πρωινή, τέσσερις ώρες από την είσοδο του Φορτίου στην πόλη, κοίταξε τις σημειώσεις του κι άνοιξε το στόμα του. Το φορτηγό βρυχήθηκε μία φορά. Το Φορτίο σαν να κουνήθηκε λίγο από τη θέση του και αυτό ήταν μόνο η αρχή.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

για το "Ερώτων και Αοράτων" στην εκπομπή "Άξιον Εστί" με τον Βασίλη Βασιλικό

2009-05-20T20:08:00.012+03:00

επιστροφή

Το φαιοπράσινο πλήθος

2009-01-10T19:48:00.023+02:00

Alberto Galvez

Α.

Υπήρξε ένα πλήθος που άρχιζε κι ερχόταν. Ένα πλήθος σε συσσώρευση και αρσενικό. Ερχόταν για να έρθει. Ήταν ένα στενόχωρο απόγευμα μοιρασμένο. Ένα μεγάλο διαμπερές απόγευμα που ερχόταν. Το απόγευμα περιβαλλόταν από άλλο απόγευμα και περιέβαλλε ένα άλλο. Όμως ήταν μοιρασμένο και σαν εξόριστο από το τοπίο. Ήταν ένα απόγευμα γεμάτο από τον εαυτό του και ήρθε. Ο ερχομός του ακούστηκε. Ήχος από βήματα και μια πύλη σιδερένια ακούστηκε. Το πλήθος έβγαλε τα ρούχα του και γυμνό ξεδίπλωσε καινούρια ρούχα που ήταν σκληρά και τρίζαν. Είχαν ένα μεγάλο άρτιο αριθμό από τσέπες. Το πλήθος ασχολήθηκε μ΄ αυτές κι οι τσέπες τρίξαν.

Β.

Υπήρξε μια αντιστοιχία με δίσκους από αλουμίνιο. Σε κάθε δίσκο ένας δύσκολος αριθμός μπουκιές. Το πλήθος έσκυψε στις μπουκιές κι οι μπουκιές το χλεύαζαν. Ήταν μπουκιές απόγευμα και είχαν πολύ λάδι κι ένα φρούτο δίπλα τους σχεδόν σάπιο. Έφαγε τις μπουκιές που ήταν κόμπους κόμπους σαν καθίζηση μέσα του και πήγε τους δίσκους εκεί όπου περίμεναν μερικοί άγνωστοι και τους άφησε στο νερό. Ήταν ένα πλήθος όλο μαζί και γι αυτό μεταξύ του γνωστό. Ήχος από αλουμίνιο το συνόδευσε και βάδισε. Υπήρξε μια αντιστοιχία με κρεβάτια. Βάδισε και συνάντησε από ένα κρεβάτι. Κάθε καινούριο κρεβάτι είχε ένα ακόμα κρεβάτι. Το κάτω κρεβάτι είχε ένα ακόμα πάνω του. Το πάνω κρεβάτι είχε ένα ακόμα κάτω του. Τότε το πλήθος διαπίστωσε καινούριες συγγένειες. Δειχνόταν μεταξύ του. Εσύ είσαι το πάνω μου κρεβάτι, εσύ το κάτω μου κρεβάτι, εσύ το δεξιά, εσύ το αριστερά.

Γ.

Υπήρξε ένα πλήθος που συνέρρεε κι όταν συνέρρευσε η πύλη σφράγισε που ήταν σιδερένια γιατί το πλήθος θα έμενε εκεί και έμεινε εκεί. Ένας αριθμός απογεύματα δια τέσσερα, τέσσερα απογεύματα ερχόταν το πλήθος και τακτοποιούσε τα κρεβάτια σα να μην υπήρξε και σα να μην κοιμήθηκε ποτέ εκεί. Γιατί το πλήθος δεν κοιμάται ποτέ και τα κρεβάτια δεν είναι για να κοιμάται αλλά για να τα τακτοποιεί και τα τακτοποιούσε.

Δ.

Μετά το πλήθος έβρισε γιατί στο εξής θα έβριζε. Έβρισε μια σειρά πραγμάτων. Τα πράγματα ήταν το απόγευμα, τα ρούχα, οι δίσκοι από αλουμίνιο, οι μπουκιές, τα κρεβάτια και το ίδιο. Οι βρισιές ανακεφαλαίωσαν το απόγευμα που ήταν δια τέσσερα, τέσσερα απογεύματα. Το πλήθος χρώματος φαιοπράσινου σα βαλτότοπος, αφού συνέρρευσε κατακάθισε κι έβριζε σαν αναβρασμός γιατί δεν ήθελε να συρρεύσει αλλά συνέρρευσε και τώρα η πύλη σφράγισε γιατί το πλήθος θα έμενε εκεί τρεις μεγάλες εβδομάδες.

Ε.

Πέρασαν μερικές ημέρες και το πλήθος έμαθε να κοιμάται σα νεκρός ακίνητο και με το ένα μάτι μισάνοιχτο για να είναι τακτοποιημένα τα κρεβάτια και να μην τα τακτοποιεί από την αρχή αλλά να τα σιάζει λίγο για να προλαβαίνει γιατί έπρεπε να προλαβαίνει την ώρα της γύμνασης και του πρωινού και πάλι της γύμνασης και του μεσημεριανού και πάλι της γύμνασης και του δείπνου και προλάβαινε όλες αυτές τις ώρες μα πάντα ήταν σα να μην προλάβαινε γιατί δεν προλάβαινε αν κοιμόταν και δεν κοιμόταν.

ΣΤ.

Πέρασε η πρώτη εβδομάδα κι έτρωγε τρεις φορές την ημέρα κι άρχισε να πρήζεται. Πρηζόταν από τη σόδα γιατί έβαζαν σόδα στις μπουκιές για να γίνονται γρήγορα μα ήταν κόμπους κόμπους και αχώνευτες και κανείς δεν πήγαινε στα αφοδευτήρια γιατί χωρούσε πολλές μπουκιές το στομάχι του και γιατί στα αφοδευτήρια υπήρχαν ακαθαρσίες έκθετες γύρω και στους τοίχους και υπήρχαν μεγάλες μύγες και κουνούπια και τα αφοδευτήρια ήταν έκθετα μα πρήστηκε πολύ κι όταν πέρασε η πρώτη εβδομάδα, πήγε.

Ζ.

Ακόμα το πλήθος έμαθε καινούρια ονόματα που έχουν οι άνθρωποι. Τα ονόματα αυτά τα πιάνουν στα ρούχα τους και είναι πολλά ονόματα στα πέτα και στα μανίκια και τα λένε βαθμούς. Οι πολλοί βαθμοί είναι μεγάλα ονόματα και οι βαθμοί είναι πολλά μικρά αντικείμενα κι όλα αυτά τα πιάνουν στα ρούχα τους φοβεροί άνθρωποι που κάνουν φοβερές χειρονομίες και περπατούν περήφανα γιατί έχουν επάνω τους τους βαθμούς και κανείς δεν τους ενοχλεί ενώ αυτοί ενοχλούν το πλήθος και τα ρούχα τους είναι μαλακά και δεν τρίζουν αλλά τρίζουν τα λόγια τους μέσα στα δόντια τους και όταν εμφανίζονται τέτοιοι άνθρωποι το πλήθος που τρέχει πάντα, τρέχει για να φυλάγεται από τους βαθμούς που έχουν πάνω τους οι άνθρωποι αυτοί.

Η.

Οι βαθμοφόροι και το πλήθος προστατεύουν ένα έθνος. Το έθνος είναι ένα μικρό φοβερό αντικείμενο που έχουν όλοι στα καπέλα τους και τα καπέλα τους τα φοράνε πάντα γιατί εκεί είναι το αντικείμενο και στο καπέλο τους είναι το έθνος τους.

Θ.

Οι βαθμοφόροι περπατούν περήφανα για το έθνος τους κι έχουν τ’ ατομικά τους αφοδευτήρια που δεν έχουν ακαθαρσίες γύρω και στους τοίχους και μεγάλες μύγες και κουνούπια γιατί επίσης οι ακαθαρσίες και τα έντομα φυλάγονται από τους βαθμοφόρους και γιατί το πλήθος παστρεύει τ΄ αφοδευτήριά τους που είναι πάντα καθαρά για να είναι περήφανοι αυτοί και να περπατούν περήφανα.

Ι.

Το πλήθος είχε έναν αριθμό. Ο αριθμός ήταν πολύτιμος και οι βαθμοφόροι μετρούσαν συχνά το πλήθος ώστε να επιβεβαιώνουν τον αριθμό που έπρεπε να είναι ο ίδιος πάντα αριθμός και ήταν ο ίδιος πάντα αριθμός. Οι βαθμοφόροι μετρούσαν γιατί γνώριζαν αρίθμηση σα να μη γνώριζαν κάτι άλλο και δεν ήταν βέβαιοι πως γνώριζαν αρίθμηση γιατί μετρούσαν ο ένας βαθμοφόρος μετά τον άλλο για να επιβεβαιώνει ο ένας τον άλλο και συχνά έκαναν λάθος και μετρούσαν πάλι από την αρχή είτε έκαναν λάθος είτε δεν έκαναν.

ΙΑ.

Πέρασε η δεύτερη εβδομάδα. Το πλήθος έμαθε να μετρά. Ένα, δύο, πέντε λεπτά, μία, δύο, τρεις ώρες και πέντε λεπτά, μία, δύο, τρεις ημέρες και τρεις ώρες και πέντε λεπτά, μία, δύο εβδομάδες και τρεις ημέρες και τέσσερις ώρες και πέντε λεπτά. Ακόμα, ένας βαθμός, δύο, τρεις βαθμοί.

ΙΒ.

Οι βαθμοφόροι γνώριζαν μία επιπλέον αρίθμηση. Η αρίθμηση αυτή είχε δύο αριθμούς. Ένα, δύο. Οι αριθμοί ένα, δύο και πάλι ένα, δύο συνέθεταν τη χορογραφία όπου το πλήθος ήταν παραλληλόγραμμο και βάδιζε εμπρός, γύριζε όλο μαζί και βάδιζε πάλι εμπρός ή έκανε μεγάλες στροφές όπου ο ένας έστριβε μετά τον άλλο και οι βαθμοφόροι τραγουδούσαν τους αριθμούς που γνώριζαν καλά ανάμεσα σε βρισιές γιατί το πλήθος δε χόρευε καλά κι από τις βρισιές τους καταλάβαινες πως αγαπούσαν το πλήθος πολύ γιατί τραγουδούσαν πως θα το γαμούσαν και συχνά το γαμούσαν είτε χόρευε καλά είτε δε χόρευε και γι’ αυτό το αγαπούσαν και συχνά παρασύρονταν και το πάθος τους άφριζε στο στόμα τους και φώναζαν το τραγούδι τους με το λαιμό τους τεντωμένο από το πάθος και μεγάλωναν τα μάτια τους στο παραλήρημά τους.

ΙΓ.

Ακόμα έμαθαν στο πλήθος μια παραλλαγή όπου ήταν παραλληλόγραμμο ακίνητο συνεχώς γιατί έπρεπε να είναι πολλή ώρα ακίνητο κι ακίνητο να φωνάζει και να ομολογεί τη δέσμευσή του κι οι βαθμοφόροι τη θέλανε τη δέσμευση αυτή για να φύγει το πλήθος τέσσερις ημέρες και μετά να επιστρέψει και το πλήθος μάθαινε τη δέσμευση για να φύγει. Πέρασε η τρίτη εβδομάδα. Το πλήθος έκανε το παραλληλόγραμμο ακίνητο συνεχώς που έμαθε. Φώναξε τη δέσμευση σα γάμο κι ετοιμάστηκε να φύγει. Ήταν πάλι ένα στενόχωρο απόγευμα κι έφευγε το πλήθος. Απόγευμα δια τέσσερα, τέσσερα απογεύματα και μετά θα επέστρεφε.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή

Υπερασπίζοντας τον ελληνικό μαγικό ρεαλισμό

2008-12-20T17:45:00.020+02:00

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ, ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ

Ερώτων και αοράτων

Υπερασπίζοντας τον ελληνικό μαγικό ρεαλισμό

Τρίτη, 11 Νοεμβρίου 2008, Ώρα 20.30

Αίθουσα Συνεδριάσεων Τμήματος Φιλολογίας

Μια λογοτεχνική μέθοδος περισσότερο παρά ένα ευδιάκριτο ή έστω καθορισμένο ευκρινώς λογοτεχνικό είδος, ο μαγικός ρεαλισμός ως εύρημα επιδιώκει να είναι ο όρος που θα περιγράψει την παραδοξότητα της συμπλοκής δύο κατά συνθήκη αντιθέτων. Φαινομενικά πρόκειται για έναν ολότελα παράλογο ή ανορθόδοξο συγκερασμό, σα να ήθελε κάποιος να συμφιλιώσει τη ζωή με το θάνατο ή σα ν’ αντιπαραθέτει την προ-αποικιακή περίοδο με τη σημερινή μετά-βιομηχανική. Ο μαγικός ρεαλισμός χαρακτηρίζεται από δύο, συγκρουσιακές και/ή αλληλένδετες μεταξύ τους αντιλήψεις του Κόσμου. Από τη μία η αισθητηριακή αντίληψη – η μέθοδος που καλύπτεται από μιαν επιστημοσύνη ή έναν φόβο θα έλεγα απέναντι στην κριτική του ορθολογισμού της επιστήμης και από την άλλη η έξω-αισθητηριακή αντίληψη – η μέθοδος που σκέπτεται διαισθητικά και συμπλέκεται με τη μεταφυσική και τη θεολογία σε κάποιες περιπτώσεις. Αυτός ο συγκερασμός μάλιστα δεν γίνεται με την αντιπαράθεση της μεταφυσικής στην εκλογικευμένη οπτική της πραγματικότητας αλλά με την αποδοχή της μεταφυσικής επίσης ως πραγματικότητας – ή καλύτερα ως αναπόσπαστου μέρους της πραγματικότητας.. Η διαφορά λοιπόν από το ξεκάθαρα φανταστικό είναι ουσιαστική γιατί εδώ το φανταστικό τίθεται στον κανονικό και σύγχρονο κόσμο, συμπλέκεται σε ολωσδιόλου αυθεντικές περιγραφές ανθρώπινων πράξεων και κοινωνικών δομών ως τμήμα του κόσμου, εύλογο και καθημερινό. Ο μαγικός ρεαλισμός , αν είναι ευκρινώς ξέχωρο λογοτεχνικό – ή και καλλιτεχνικό ευρύτερα – είδος, είναι τελικά το μοναδικό που δέχεται και προτείνει το μυθικό, το παραδοσιακό/μεταφυσικό στοιχείο ως μέρος μιας συμβατικής λογοτεχνικής διαδικασίας και το διαχειρίζεται ως τέτοιο, επιπλέον δε, χωρίς κανένα ίχνος ξαφνιάσματος ή έκπληξης.

Η καθημερινότητά μας δυνητικά απαρτίζεται τόσο από ρεαλιστικά όσο και από μεταφυσικά συστατικά. Η μεταφυσική απορία αποτέλεσε την απαρχή της φιλοσοφίας. Ο αυστριακός φιλόσοφος Ludwig Wittgenstein πολέμιος τόσο της μεταφυσικής όσο και του επιστημονισμού, στοχαστής των ορίων της γλώσσας και του νοήματος, δεν ήθελε να διορθώσει τον συζητητή του, υπενθυμίζοντάς του τα όρια μεταξύ του νοήματος και της ανοησίας, αλλά να συζητήσει μαζί του πάνω στις ρίζες της μεταφυσικής του ανησυχίας και να του προσφέρει μια μέθοδο, εάν την επιθυμεί, για την απαλλαγή του από την ανησυχία αυτή. Ο κόσμος είναι όλα όσα συμβαίνουν διατείνεται ο Wittgenstein και θα συμπλήρωνα, πολλά απ’ αυτά που συμβαίνουν μοιάζουν έστω και λίγο μεταφυσικά. Συμπληρώνει όμως ότι για όσα δεν μπορεί να μιλά κανείς θα πρέπει να σωπαίνει. Αυτή η άποψη του Κόσμου μπορεί να μοιάζει κατά κάποιο τρόπο με την άποψη του μαγικού ρεαλισμού αλλά κυρίως πιστεύω, μπορεί ν’ αποτελέσει ένα κατάλληλο πρίσμα για τον αναγνώστη που θα ήθελε να προσεγγίσει τον μαγικό ρεαλισμό και ν’ αμβλύνει ίσως την αντίδραση του αν αυτός είναι κυρίως ορθολογιστής.

Το πρόβλημα εδώ είναι πως οτιδήποτε ανεξήγητο, αλλόκοτο ή ανοίκειο κατά τον ορθολογικά δομημένο δυτικό πολιτισμό φαίνεται ως μαγικό καθώς ο δυτικός τρόπος σκέψης ορίζεται ως ορθολογικός. Αυτή τη θέση όμως έρχεται στις μέρες μας να υποσκάψει η κατ’ εξοχήν ορθολογική επιστήμη, η φυσική. Τα σύνορα μεταξύ πραγματικού και μεταφυσικού θεωρώ ότι πλέον είναι ευάλωτα και το σκεπτικό του φιλόσοφου δεν θα μπορούσε πια να έχει εφαλτήριο μιαν τέτοια αντίθεση που αν δεν αμφισβητείται, τουλάχιστο αμβλύνεται. Ο Μεγάλος Επιταχυντής Αδρονίων (LHC), του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Έρευνας Στοιχειωδών Σωματιδίων (CERN), δίνει ένα κύριο χτύπημα στα θεμέλια αυτής της αντίθεσης. Με το πολύ σημαντικό αυτό πείραμα που διεξάγεται στα γαλλοελβετικά σύνορα, οι επιστήμονες ανά τον κόσμο περιμένουν με αγωνία να δουν πράγματα που δεν ξέρουν αν υπάρχουν στη φύση (π.χ. άλλες διαστάσεις), ή έστω να επιβεβαιώσουν κεντρικές θεωρίες της φυσικής και της κοσμολογίας, για παράδειγμα ότι υπάρχει το σωματίδιο "μποζόνιο του Χιγκς", που υποτίθεται ότι έδωσε μάζα στην ύλη, ή ότι όντως υπάρχουν η σκοτεινή ύλη και η σκοτεινή ενέργεια. Ένα πείραμα το οποίο μπορεί να ανατρέψει τις καθιερωμένες θεωρίες και το βασικό κοσμολογικό μοντέλο των φυσικών.

Πιστεύω πως οτιδήποτε μαγικό πραγματώνεται σε μιαν αόρατη, στρατηγικής σημασίας, οριογραμμή μεταξύ του συνήθους, του κανονικού και του ασυνήθους, του αδύνατου. Αυτό όμως το σύνορο μεταβάλλεται με την εμπειρία, τον εθισμό και την εξάσκηση, με την εκπληκτική ανθρώπινη δυνατότητα να οικειοποιούμαστε τελικά πράγματα. Με την πάροδο του χρόνου και την επαναλαμβανόμενη εμπειρία ακόμα και το πλέον υπερφυσικό γεγονός μπορεί να μετατραπεί από μαγικό σε ένα επιπλέον συστατικό της πραγματικότητας. Για παράδειγμα το διάβασμα ως ικανότητα, υπήρξε κάποτε προφανώς μια «μαγική» ιδιότητα που προσέδιδε σχεδόν θεϊκές δυνάμεις σε όσους μπορούσαν να εκπαιδευτούν σ’ αυτήν ενώ σήμερα αποτελεί για μια τεράστια πλειοψηφία ανθρώπων μια συνήθη ικανότητα. Ο κόσμος μας μου μοιάζει τελικά πως είναι φτιαγμένος από πλήθος συστατικών που κάποτε υπήρξαν μαγευτικά – εκπληκτικά και σήμερα αντιλαμβανόμαστε πια ως κοινότοπα και πεζά.

Επιπρόσθετα ή ίσως και αντίστροφα θα μπορούσε κανείς εδώ να επικαλεστεί την μεταφυσική της καθημερινότητας. Ως εργαλείο, ο μαγικός ρεαλισμός μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να εξερευνήσει χαρακτήρες ή κοινωνίες που βρίσκονται έξω από την αντικειμενικά καθολικό ρεύμα ή από την κουλτούρα μας. Δεν είναι μόνο οι θρησκευόμενοι για τους οποίους το μεταφυσικό είναι πάντα παρόν και τα θαύματα περιμένουν στην επόμενη γωνία, ούτε μόνο οι πιστοί για τους οποίους οι άγγελοι εμφανίζονται πραγματικά και στους οποίους ο Θεός μιλάει αυτοπροσώπως. Σε μια μαγικά ρεαλιστική πραγματικότητα ενοικούν και οι Λατινοαμερικάνοι, οι Ινδιάνοι ή οι Αφρικανοί οι οποίοι επίσης μπορούν να μας προσφέρουν μιαν εναλλακτική οπτική της πραγματικότητας εξίσου όμως μαγικής για μας. Το ίδιο εναλλακτικές μπορεί να είναι και οι πραγματικότητες ανθρώπων ή ομάδων της ίδιας κοινωνίας. Η μεταφυσική για παράδειγμα ενός αναρχικού τεμαχίζει την ενιαία πραγματικότητα (η οποία, ασχέτως αν έχει πολλές εκφάνσεις, είναι ενιαία…) σε δυο αδιάκοπα αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Η Κοινωνία το ένα και το Κράτος το άλλο. Δύο έννοιες ολότελα μεταφυσικές, αφού έχουμε να κάνουμε με συστήματα και μηχανισμούς τα οποία μπορεί μεν να προέρχονται από τον άνθρωπο αλλά τον υπερβαίνουν. Εν είδη μαγικού ρεαλισμού σ’ αυτήν την περίπτωση, το κακό κράτος ως μυθολογικό τέρας εκμεταλλεύεται την αγνή μας κοινωνία.

Η θρησκεία, ως μια λαϊκή φιλοσοφία, αποτέλεσε και συνεχίζει ν’ αποτελεί μια βαλβίδα κρίσιμης εκτόνωσης του φόβου του θανάτου και γι’ αυτό, τουλάχιστον έως τις μέρες μας, ικανή παρηγοριά για τη μεταφυσική αγωνία του απλού ανθρώπου. Ο φόβος, ως ομίχλη ανάμεσα στα μάτια του ανθρώπου και τη φύση τον οδήγησε στην πιο έξω-φυσική, και όχι μεταφυσική, αντίληψη περί της Θεϊκής αρχής του Κόσμου όπως την έθεσε ο Θωμάς Ακινάτης. Τίποτα δηλαδή δεν προκαλείται από μόνο του γιατί κάθε αιτιατό έχει ένα πρότερο αίτιο. Πρόκειται για μια αρχή που επιχειρεί να ερμηνεύσει τη ροπή προς την αυξανόμενη πολυπλοκότητα μέσα στην έμβια ύλη. Ένα υλιστικό αντίστοιχο αυτής της θέσης θα μπορούσε να είναι η ιδέα του θεωρητικού φυσικού Lee Smolin, μια ελκυστική δαρβινική παραλλαγή της θεωρίας του «πολύ – σύμπαντος» σύμφωνα με την οποία θυγατρικά σύμπαντα γεννιούνται από μητρικά σύμπαντα, όχι σε μια Καθολική Μεγάλη Σύνθλιψη αλλά πιο τοπικά σε μαύρες τρύπες. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο απόψεις είναι καίρια. Στην περίπτωση του Smolin μπορούμε να προσδοκούμε για ένα ακόμα προγενέστερο αίτιο ενώ στην περίπτωση του Ακινάτη θα πρέπει να σταματήσουμε στο Θεό ως πρώτο αίτιο χωρίς άλλο πρότερο, γεγονός που μας εμπλέκει στο έξω – λογικό, στο έξω - φυσικό και πάντως όχι στο μεταφυσικό.

Θα μπορούσε ακόμα κάποιος να ισχυριστεί ότι ο μαγικός ρεαλισμός συγγενεύει με το γνωστικισμό αφού το γνωστικιστικό πνεύμα εκφράζει μιαν αγωνία η οποία έχει βαθύ υπαρξιακό περιεχόμενο. Σ’ αυτήν την περίπτωση όμως το νόημα δεν βρίσκεται στη ζωή, και η πρόταση είναι η φυγή από τον Κόσμο, η στροφή στον Εαυτό και η αναζήτηση νοήματος εντός του. Η φορά των πραγμάτων στο μαγικό ρεαλισμό είναι εντελώς αντίθετη. Το εσωτερικό, το υπαρξιακό περιεχόμενο του Κόσμου είναι εκείνο που έρχεται έξω, που συμμετέχει στη ζωή ως μέρος της και όχι ως αντίποδάς της.

Ο όρος «μαγικός ρεαλισμός», ο οποίος αρχικά χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει μια σχολή ζωγραφικής το 1920, χρησιμοποιείται στις μέρες μας για να ορίσει μυθιστορήματα και συγγραφείς όπως τον Gabriel Garcia Marquez με τα Εκατό χρόνια μοναξιάς, "One Hundred Years of Solitude" ( ίσως το πλέον διάσημο παράδειγμα) καθώς και το Χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου, "Chronicle of a Death Foretold", την Isabel Allende με το Σπίτι των πνευμάτων, "La Casa de los Espiritus" (The House of Spirits), τον Milan Kundera με τη Αθανασία, "Immortality" ακόμα ίσως και τον Franz Kafka με τη Μεταμόρφωση, "Metamorphosis" γιατί παρότι το βιβλίο αυτό είναι προγενέστερο του όρου «μαγικός ρεαλισμός», ο Kafka πιστεύω ταιριάζει απόλυτα στο είδος αφού μπορεί να θεωρηθεί πρόδρομος της εξανθρωπισμένης μορφής του φανταστικού. Κοινά χαρακτηριστικά σε αυτά όπως και σε πολλά ακόμα μυθιστορήματα τους είδους είναι ο ιδιότυπος υβριδισμός τους καθώς εξέρχονται από οριογραμμές – αναμιγνύουν και μεταλλάσουν οδηγώντας σε μια βαθύτερη πραγματικότητα, η σοβαρή πρόθεση έναντι του μεταφυσικού ώστε να μην εκχυλίζεται τελικά σε απλή λαϊκή δοξασία και η ακρίβεια των γεγονότων – η αξιοπιστία της οπτικής του κόσμου όπως την εκφράζουν οι χαρακτήρες αυτών των μυθιστορημάτων. Επίσης ο χρόνος αποτελεί ένα ιδιαίτερο, επιφανές χαρακτηριστικό του είδους. Συχνά παρουσιάζεται κυκλικός αντί γραμμικός και όσα συμβαίνουν τους προορίζεται να συμβούν ξανά.

Ίσως τελικά πρόκειται για έναν ρεαλισμό ο οποίος απλά διαφέρει απ’ αυτόν τον οποίο βιώνουμε σύμφωνοι με την κουλτούρα μας. Αν όμως η δική μας οπτική του κόσμου χωρούσε θαύματα τότε όλα αυτά θα μας φαίνονταν το ίδιο συνηθισμένα με τα βουνά, τη θάλασσα ή τις πόλεις μας ενώ την ίδια στιγμή τα βουνά, η θάλασσα και οι πόλεις μας θα φάνταζαν στα μάτια μας μυστήρια και μαγευτικά. Κι αν ότι μας φαίνεται αλλόκοτο μπαίνουμε στον πειρασμό να το απορρίψουμε εξαρχής, πώς μας φαίνεται αυτό που ισχυρίζεται η θεωρία της "κβαντικής βαρύτητας βρόχων" (loop quantum gravity), η οποία υποστηρίζει ότι τα σωματίδια δεν είναι ξεχωριστά από το χώρο και το χρόνο, αλλά μάλλον ο χώρος και ο χρόνος αποτελούνται από "λωρίδες" σε σχήμα θηλιάς (βρόχου), οι οποίες «λωρίδες» όταν διαπλέκονται με ορισμένους τρόπους, γίνονται αντιληπτές ως σωματίδια. Ωστόσο δεν είναι άκρως απαραίτητο ένα οποιοδήποτε επιστημονικό άλμα ώστε να μπορέσει κανείς απλά να ψηλαφίσει πέρα από τα φαινομενικά σύνορα της πραγματικότητας, χρησιμοποιώντας την δική του φυσική δυνατότητα να το κάνει. Μια δυνατότητα που έχει αμελήσει και γι’ αυτό έχει ξεχάσει να χειρίζεται ή που εμποδίζεται από το σύνηθες που την περιβάλλει. Η αισθητική αντίληψη της ενέργειας, η διαισθητική γνώση του δυσδιάκριτου χώρου μεταξύ αιτίας και αποτελέσματος, ο «διάλογος» με όχι ανθρώπινες ή και όχι ενσαρκωμένες μορφές ζωής, όλα μπορούν κάποτε να φανερωθούν αν κανείς θελήσει να τα ερευνήσει λίγο.

Ειδικότερα σε ό,τι αφορά τα καθ’ υμάς, αντιγράφω από κείμενο της Όλγας Ντέλλα (υπ. Δρ. Π.Τ.Ν.Φ.), πως η μεταφυσική διάσταση στην ελληνική λογοτεχνία δεν είναι κάτι που οριοθετήθηκε από τους κριτικούς και τους ιστορικούς. Δεν είναι καν κάτι που έχει ήδη διευκρινιστεί και οριστεί. Για αυτό, ταυτόχρονα, ένα άλλο ζήτημα προβάλλει, απόρροια του προηγούμενου συλλογισμού, και εξίσου προβληματικό για τις Ιστορίες της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Όχι μόνο η ύπαρξη ή η ανυπαρξία σχολιασμού του μεταφυσικού στοιχείου, αλλά και η σύγχυση που φαίνεται ότι επικρατεί στους ιστορικούς ανάμεσα στους όρους μεταφυσική διάσταση και θρησκευτικότητα, ή θρησκευτικό βίωμα ή πνευματική ποίηση κ.λπ. Εμφανές είναι ότι η προηγούμενη αμηχανία και έλλειψη κοινής στρατηγικής συνδέεται με αυτή τη σύγχυση που επικρατούσε και επικρατεί στους κριτικούς και ιστορικούς ως τα σήμερα.

Ο Charles Stewart επίσης, σε µία σημαντική ανθρωπολογική μελέτη για τη θέση του μεταφυσικού στη σύγχρονη Ελλάδα, διαπίστωσε το εξής παράδοξο: ενώ ο αγροτικός κόσμος εγκατέλειψε τις παραδοσιακές δοξασίες για το μεταφυσικό στοιχείο, αντίθετα ο αστικός κόσμος επιδεικνύει έντονο ενδιαφέρον για τα μεταφυσικά ζητήματα και φαινόμενα. Έτσι οι άνθρωποι στις πόλεις, µε μόρφωση στατιστικά ανώτερη από εκείνων του χωριού, είναι πιο δεκτικοί στην έξω-υλική εμπειρία απ’ ότι οι κάτοικοι της υπαίθρου, που την αποστρέφονται ως ένδειξη καθυστέρησης. Στο πλαίσιο αυτής της τάσης λογοτέχνες µε ανθρωπιστική παιδεία αξιοποιούν το ονειρικό και μεταφυσικό στοιχείο στα κείμενά τους (π.χ. θρύλους και παραδόσεις για στοιχειά, δαιμονικά πλάσματα, νεράιδες, θαύματα κλπ) και το διασώζουν ως παράγοντα της συλλογικής µας ταυτότητας.

Η τάση αυτή σταδιακά διαμορφώνει ίσως µια ελληνική εκδοχή του μαγικού ρεαλισμού. Η Γεωργία Λαδογιάννη η οποία και έχει ασχοληθεί με τον ελληνικό μαγικό ρεαλισμό, αναλύοντας κείμενα των Θοδωρή Γρηγοριάδη, Ηλία Κεφάλα, Πάνου Κυπαρίσση και Αριστοτέλη Νικολαΐδη, συμπεραίνει ότι πρότυπο στον ελληνικό μαγικό ρεαλισμό είναι ο άνθρωπος στην οντολογική του διάσταση και ότι αποτελεί ένα μετά-υπερρεαλιστικό ρεύμα µε βαθιά γνώση της πολιτισμικής αξίας που έχουν οι συλλογικές φαντασιώσεις.

Περνώντας στο μυθιστόρημα μου, «Ερώτων και Αοράτων», θα διακινδυνεύσω ν’ ανατρέξω στα λεγόμενα του Θανάση Κούγκουλου, φιλολόγου, ο οποίος και παρουσιάζοντάς το στη γενέθλιά μου πόλη, την Αλεξανδρούπολη, έσπευσε να το κατατάξει στον ελληνικό μαγικό ρεαλισμό και μάλιστα ως ένα από τα καλύτερα δείγματά του. Πρόκειται για την προσφιλή στους φιλολόγους τακτική να συμπηγνύουν τα λογοτεχνικά κείμενα σε συνομοταξίες και να τα κανονίζουν διαρκώς στα φιλολογικά ράφια αντιμαχόμενοι ματαίως την εντροπία που πριονίζει τα θεμέλια κάθε συστήματος. Αυτή η αναφορά του Θανάση Κούγκουλου στο μαγικό ρεαλισμό τον οποίο εκπροσωπώ(;), και όχι ο υπερθετικός προσδιορισμός, θα ομολογήσω πως στάθηκε η αφορμή για μιαν διερεύνηση του μαγικού ρεαλισμού του οποίου εκπρόσωπος δεν ένιωσα ποτέ άλλοτε έως εκείνη τη στιγμή που το άκουσα. Είναι γεγονός ότι στο υπόστρωμα του μυθιστορήματός μου συνυπάρχουν ορθόδοξες δοξασίες, αρχαίοι μύθοι, λαϊκές αφηγήσεις για φαντάσματα και στοιχειωμένους τόπους. Όχι βέβαια λαϊκοί θρύλοι ή παραδόσεις που να το κάνουν ειδικότερα δείγμα ελληνικού μαγικού ρεαλισμού. Επιπλέον τα μεταφυσικά συστατικά του το διαπερνούν όλο, δεν εντάσσονται σε μιαν άλλη πραγματικότητα και κατά κάποιο τρόπο συνιστούν την πραγματικότητα του. Αντίθετα αποτελούν μια και μοναδική μεταφυσική «πραγματικότητα». Και να προσθέσω πως πίσω από όλα αυτά υποβόσκει μια πικρή ειρωνεία η οποία συχνά και τα υπονομεύει. Τελικά ίσως, αν και δεν είναι σκοπός μου να τοποθετήσω ειδολογικά το μυθιστόρημά μου, υποπτεύομαι πως βρίσκεται πλησιέστερα σε ένα νεό - ρομαντισμό, μεταφυσικό έτσι κι αλλιώς, παρά ότι είναι δείγμα μεταφυσικού ρεαλισμού.

Περισσότερο τολμηρός λοιπόν θα προτείνω το Διονύσιο Σολωμό και τη «Γυναίκα της Ζάκυνθος» ως κείμενο με το οποίο συντάσσεται το «Ερώτων και Αοράτων», κείμενο εξάλλου από το οποίο έχω επηρεαστεί σημαντικά.

Ο βασικός ήρωας του βιβλίου είναι ιερωμένος ενώ το βιβλίο στο οποίο αυτός είναι το κεντρικό πρόσωπο, γράφεται ενόσω διαβάζεται από τον ίδιο. Το βιβλίο δηλαδή σα να θέλει ν’ αντικαταστήσει τη ζωή ή το Θεό του ιερωμένου και ταυτόχρονα θέτει το ζήτημα αν μόνο ότι γίνεται αντιληπτό είναι και υπαρκτό. Ένα βιβλίο με τέτοια μεταφυσική ιδιότητα έρχεται δια στόματος ενός μυθικού όντος – του δασκάλου/κενταύρου Χείρωνα – , ν’ αμφισβητήσει τα θεμέλια της πίστης και τον Θεό του ιερωμένου, εντέλει με το δικό του στόμα. Η πραγματικότητα του βιβλίου είναι ολωσδιόλου ρευστή, σχεδόν χλευάζει τους μετέχοντες στο μύθο, ενώ ο Θεός είναι βέβαιος όσο κι αν αμφισβητείται η ύπαρξή του. Το πρόσωπο το οποίο είναι ο κινητήριος μοχλός για να κινηθεί τόσο ο ιερωμένος όσο και η ηρωίδα του βιβλίου και άρα για να εξελιχθεί ο μύθος, δεν έχει καμιά φυσική υπόσταση απ’ αρχής έως τέλους. Ακόμα και αυτή η ηρωίδα ονομάζεται Ερημιά και ως τέτοια δεν εκφέρει λόγο – ό,τι ίσως λέει το υποθέτουμε – αλλά εγκαθιδρύει την ερημοποίηση. Υπερβαίνοντας δε τα όρια της λογικής, όπως οφείλει ένας καλός εκπρόσωπος του μαγικού ρεαλισμού, σε ένα υπέρ – λογικό επίπεδο, μπορεί μεν ο αναγνώστης να εκλαμβάνει τον ιερωμένο, που του μιλάει, ως μεταφυσικό πλάσμα αλλά και ο ιερωμένος εκλαμβάνει τον αναγνώστη, στον οποίο μιλάει, επίσης ως μεταφυσικό πλάσμα.

Ας πάρω όμως τα πράγματα από την αρχή προσπαθώντας να συνοψίσω το βιβλίο.

Κάποιες φορές, ειδικά στην ύπαιθρο, κάποιοι άνθρωποι με ιδιαίτερες ικανότητες, ιδιόρρυθμοι ή αλαφροΐσκιωτοι, δημιουργούν μια μεταφυσική άχλη γύρω από την ύπαρξή τους. Για τρεις τέτοιους ανθρώπους, «αγίους», μιλάει κι ένα βιβλίο που έπεσε στα χέρια του Ιωάννη, υπαλλήλου ενός τυπογραφείου – παλαιοβιβλιοπωλείου, το μαιευτήριο δηλαδή και μαζί το κοιμητήριο κάθε βιβλίου. Αποφασίζει λοιπόν να εγκαταλείψει την δουλειά του και ίσως την πραγματικότητα για να τους ψάξει, ψάχνοντας με αυτόν τον τρόπο για τη δική του αλήθεια. Τον ακολουθεί μια γυναίκα, ερωτευμένη μαζί του, η Ερημιά, που αποφασίζει κι αυτή να κάνει το ίδιο ταξίδι ψάχνοντας όμως τον Ιωάννη, το δικό της «άγιο» έρωτα. Μαζί τους, συμπτωματικά ή όχι, ένας εκκλησιαστικός επιτετραμμένος ψάχνει τους ίδιους ανθρώπους – «αγίους» με σκοπό να εξετάσει την περίπτωσή τους από θεολογικής σκοπιάς. Τρεις άνθρωποι κινούνται παράλληλα σε τρεις αναζητήσεις, τρία ταξίδια αλληλένδετα πλέκονται μεταξύ τους και πλέκουν την πραγματικότητα με το όνειρο. Ο Ιωάννης που αναζητά τους τρεις «αγίους» για να τους εξομολογηθεί τη ζωή του, η Ερημιά κυνηγημένη από την ερημιά της αναζητά τον Ιωάννη για να του εξομολογηθεί τον έρωτά της και ο ιερωμένος που εξομολογείται το βιβλίο στον αναγνώστη.

Περίεργες φιγούρες συνοδεύουν τον εκκλησιαστικό επιτετραμμένο και την Ερημιά στο ταξίδι τους. Ο Κένταυρος Χείρων, φαινομενικά στο ρόλο ενός εντελώς ανθρωπιστή Σατανά, έχει ουσιαστικά το ρόλο ενός αιρετικού δασκάλου που αμφισβητεί το Θεό τον οποίο υπηρετεί ο ιερωμένος. Ένας μονόφθαλμος γέρος, είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ πραγματικότητας και ονείρου, βλέπει κι από τις δύο πλευρές, μεταλλάσει το όνειρο σε πραγματικότητα και αντίστροφα, μεταφέρει συστατικά του ονείρου στην πραγματικότητα και αντίστροφα, εξηγεί κι οδηγεί τους πρωταγωνιστές. Βουνά και θάλασσα, δέντρα και έντομα, η φύση, πολύ φυσικά, προσωποποιείται, κάποτε μάλιστα μιλά και αισθάνεται απέναντι σε ανθρώπινα κουφάρια. Ο θάνατος του εαυτού εξιστορείται και κρίνεται μέσα από το θάνατο του άλλου. Ο εξομολογούμενος ιερωμένος είναι τελικά πεθαμένος και εξομολογείται τον δικό του θάνατο. Παρόλα αυτά δεν μιλάει από το επέκεινα και δεν υπερασπίζεται μιαν αιώνια ζωή πέρα από τη ζωή. Αντίθετα, διασκεδάζει το φόβο του για τον θάνατο. Περιφέρεται στην δική μας πραγματικότητα έχοντας ήδη γνωρίσει πως μετά από τη ζωή του θα επιστρέψει εκεί από όπου ήρθε, δηλαδή στην ανυπαρξία.

Δανείζομαι πάλι, για να σταματήσω να περιαυτολογώ, αυτή τη φορά τα λόγια της Ελισάβετ Κοτζιά από κείμενό της στην εφημερίδα Καθημερινή για το βιβλίο. Μια ιστορία μυστηρίου αγίων και δαιμόνων, με εξαϋλωμένες μορφές και φασματικούς ήρωες, με αγίους και σαλούς, με θαύματα και οράματα, με φλεγόμενες από τον ερωτικό πόθο ψυχές και πυρακτωμένες από το πάθος της αλήθειας συνειδήσεις. Μια ποιητική εκδοχή του κόσμου, που η εκφορά των τόνων της άλλοτε παραπέμπει στον Όμηρο και την Αγία Γραφή και άλλοτε στη «Γυναίκα της Ζάκυνθος» και την «Αποκάλυψη του Ιωάννη». … και τελειώνω με το ερώτημα που τελειώνει κι η ίδια το κείμενό της: Έχει κανένα λόγο να μας ενδιαφέρει σήμερα μια ιστορία υπερβατικής εμπνεύσεως που παραμένει κι εξαντλείται μέσα στην απόλυτη επικράτεια του μεταφυσικού; («φανταστικού» στο κείμενο) Η απάντηση δική σας.

γιώργος παναγιωτίδης

επιστροφή